අනුරාධපුර මහා විහාර සම්ප්රදායේ ශ්රේෂ්ඨතම ග්රන්ථය ලෙස සැලකෙන විශුද්ධිමාර්ගය, පස්වන සියවසේදී මහා තේර බුද්ධඝෝෂ හිමියන් විසින් රචනා කරන ලද්දකි.1 මෙම ග්රන්ථය හුදෙක් ධර්ම කරුණු විග්රහ කරන නිබන්ධනයක් පමණක් නොව, පුද්ගල පෞරුෂය හඳුනාගෙන ඒ අනුව අධ්යාත්මික පුහුණුව ලබා දීම සඳහා වූ ප්රායෝගික අත්පොතක් ලෙසද සැලකිය හැකිය.
විශුද්ධිමාර්ගයෙහි තුන්වන පරිච්ඡේදය වන ‘කම්මට්ඨානග්ගහණ නිද්දේසය’ තුළ පුද්ගල ස්වභාවය හෙවත් ‘චරිත’ හඳුනා ගැනීම පිළිබඳව ඉතා ගැඹුරු සහ සවිස්තරාත්මක විග්රහයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.3 ඒ අනුව, පුද්ගලයෙකුගේ චරිතය හඳුනා ගැනීම යනු එම පුද්ගලයාගේ ස්වභාවික නැඹුරුතාවය, චර්යා රටාව සහ මානසික ව්යුහය තේරුම් ගැනීමයි. මෙය භාවනා උපදේශකයෙකුට තම ශිෂ්යයාට වඩාත් උචිත කම්මට්ඨානය නිර්දේශ කිරීම සඳහා අත්යවශ්ය මූලික පියවරකි.6
චරිත යන්නෙහි අර්ථය සහ ප්රභේද
‘චරිත’ යන වචනය ‘චර්’ (car) යන ධාතුවෙන් බිහි වී ඇති අතර, එහි අර්ථය හැසිරීම හෝ පවත්නා ස්වභාවය යන්නයි.3 විශුද්ධිමාර්ගය අනුව චරිතය යනු පුද්ගලයෙකු තම එදිනෙදා ජීවිතයේදී පෙන්වන ප්රමුඛතම මානසික සහ චර්යාත්මක රටාවයි.3
පුද්ගලයන්ගේ අතීත කර්මයන්හි විවිධත්වය හේතුවෙන් මෙම චරිත ලක්ෂණ එකිනෙකට වෙනස් වේ.3 යමෙකු අතීතයේ කරන ලද කුසල හෝ අකුසල කර්මයන්ගේ බලපෑම මත වර්තමාන ජීවිතයේදී යම් යම් මානසික ප්රවණතා ඉස්මතු වන බව විශුද්ධිමාර්ගයෙහිදී අවධාරණය කෙරේ.3
විශුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්රධාන වශයෙන් චරිත වර්ග හයක් (6) හඳුනාගෙන ඇත. මෙම හය වර්ගය මානසික මූලයන් මත පදනම්ව අකුසල පක්ෂයේ චරිත තුනක් සහ කුසල පක්ෂයේ චරිත තුනක් ලෙස වර්ග කළ හැකිය.9
| චරිත වර්ගය | පාලි නාමය | ලක්ෂණය | වර්ගීකරණය |
| රාග චරිතය | Rāga-carita | ඇලීම, කාමයන්ට ලොල් බව | අකුසල පක්ෂය |
| දෝස චරිතය | Dosa-carita | ගැටීම, ක්රෝධය, අසහනය | අකුසල පක්ෂය |
| මෝහ චරිතය | Moha-carita | මුළාව, අලස බව, අවිචාරවත් බව | අකුසල පක්ෂය |
| සද්ධා චරිතය | Saddhā-carita | විශ්වාසය, භක්තිය, ප්රසාදය | කුසල පක්ෂය |
| බුද්ධි චරිතය | Buddhi-carita | ප්රඥාව, විමර්ශනශීලී බව | කුසල පක්ෂය |
| විතක්ක චරිතය | Vitakka-carita | තර්කය, විතර්කය, චංචල බව | කුසල පක්ෂය (සාමාන්ය) |
මෙම මූලික චරිත හයට අමතරව, විවිධ සංයෝජනයන් මගින් චරිත වර්ග හැට තුනක් (63) හෝ හැට හතරක් (64) දක්වා විහිදී යන ආකාරය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර වේ.3 උදාහරණයක් ලෙස, යමෙකු රාග චරිතයට මෙන්ම දෝස චරිතයටද එක හා සමාන නැඹුරුතාවයක් පෙන්විය හැකිය. මෙවැනි මිශ්ර චරිත හඳුනා ගැනීම භාවනා ක්රම තෝරා ගැනීමේදී වඩාත් වැදගත් වේ.3
චරිත 63 ක් හෝ 64 ක් දක්වා විහිදෙන ආකාරය
චරිත 6 පදනම් කරගෙන, ඒවායේ එකිනෙක මිශ්ර වීම් (සංයෝජනයන්) අනුව චරිත 63 ක් හෝ 64 ක් දක්වා විහිදෙන ආකාරය අභිධර්මයේ සහ විශුද්ධිමාර්ගයේ පැහැදිලි කෙරේ.
මෙය ගණිතමය ක්රමයකට තේරුම් ගැනීම වඩාත් පහසුය.
1. මූලික චරිත 6
මුලින්ම ප්රධාන චරිත 6 හඳුනා ගනිමු:
1. රාග චරිතය
2. දෝස චරිතය
3. මෝහ චරිතය
4. ශ්රද්ධා චරිතය
5. බුද්ධි (ප්රඥා) චරිතය
6. විතක්ක චරිතය
2. චරිත 63 හෝ 64 සෑදෙන ගණිතමය ක්රමය
මූලික චරිත 6 එකිනෙක සමඟ මිශ්ර වන ආකාරය අනුව කාණ්ඩ 3 කට බෙදා දැක්විය හැකියි:
අ. තනි තනි චරිත (06)
ඉහත දැක්වූ චරිත 6 කිසිවක් සමඟ මිශ්ර නොවී පවතින අවස්ථා.
ආ. චරිත දෙක බැගින් මිශ්ර වීම (15)
ප්රධාන චරිත 6 න් දෙකක් බැගින් ගෙන සෑදිය හැකි සංයෝජන සංඛ්යාව 15 කි.
උදාහරණ: රාග-දෝස, රාග-මෝහ, රාග-ශ්රද්ධා… ආදී වශයෙන්.
ඇ. චරිත තුන බැගින් මිශ්ර වීම (20)
ප්රධාන චරිත 6 න් තුනක් බැගින් ගෙන සෑදිය හැකි සංයෝජන සංඛ්යාව 20 කි.
උදාහරණ: රාග-දෝස-මෝහ, ශ්රද්ධා-බුද්ධි-විතක්ක… ආදී වශයෙන්.
ඈ. චරිත හතර බැගින් මිශ්ර වීම (15)
ප්රධාන චරිත 6 න් හතරක් බැගින් ගෙන සෑදිය හැකි සංයෝජන සංඛ්යාව 15 කි.
ඉ. චරිත පහ බැගින් මිශ්ර වීම (06)
ප්රධාන චරිත 6 න් පහක් බැගින් ගෙන සෑදිය හැකි සංයෝජන සංඛ්යාව 06 කි.
ඊ. චරිත හයම මිශ්ර වීම (01)
චරිත 6 ම එකවර මිශ්ර වූ එක් විශේෂ අවස්ථාවකි.
3. එකතුව
දැන් මේ සියල්ල එකතු කර බලමු:
6 + 15 + 20 + 15 + 6 + 1 = 63
විශුද්ධිමාර්ගයේ ප්රධාන වශයෙන් දැක්වෙන්නේ මේ චරිත 63 ය.
චරිත 64 ක් වන්නේ කෙසේද?
සමහර ආචාර්යවරුන් මෙම ලැයිස්තුවට “මිශ්ර චරිතයක්” (අවිනිශ්චිත චරිතය) ලෙස තවත් එකක් එකතු කර එය 64 ක් ලෙස දක්වයි.
සූත්රයේ ඇති සංකේතවල තේරුම:
- n: ඔබ සතු මුළු වස්තූන් (හෝ චරිත) සංඛ්යාව (මෙතැනදී මූලික චරිත 06).
- r: ඔබ වරකට තෝරාගන්නා වස්තූන් සංඛ්යාව (උදාහරණයක් ලෙස චරිත 2 බැගින් මිශ්ර වීම).
- C: සංයෝජනය (Combination) පෙන්වන සංකේතයයි..
- !: මෙය “Factorial” (ක්රමාරෝපිතය) ලෙස හඳුන්වයි. (5! = 5 x 4 x 3 x 2 x 1)
චරිත හඳුනා ගැනීමේ ක්රමවේද
විශුද්ධිමාර්ගයෙහි චරිත හඳුනා ගැනීම සඳහා ඉතා සූක්ෂ්ම නිරීක්ෂණ ක්රම කිහිපයක් දක්වා ඇත. යමෙකුගේ අභ්යන්තර මානසික ස්වභාවය ඔහුගේ බාහිර ක්රියාකාරකම් තුළින් නිරූපණය වන බව මෙහි මූලික සිද්ධාන්තයයි.11
ආචාර්යවරයෙකු විසින් ශිෂ්යයෙකුගේ චරිතය හඳුනා ගැනීමේදී ක්රම දෙකක් අනුගමනය කරනු ලබයි: එකක් නම් පරචිත්ත විජානන ඥානය (අනුන්ගේ සිත් දැන ගැනීමේ හැකියාව) භාවිත කිරීම වන අතර, අනෙක පුද්ගලයාගේ බාහිර ලක්ෂණ සහ හැසිරීම් නිරීක්ෂණය කිරීමයි.7 සෘද්ධි බලයක් නොමැති ආචාර්යවරයෙකු සඳහා පුද්ගලයාගේ ඉරියව්, වැඩ කටයුතු, ආහාර ගන්නා ආකාරය සහ මානසික ප්රතිචාර නිරීක්ෂණය කිරීම අත්යවශ්ය වේ.7
ඉරියව් මගින් චරිතය හඳුනා ගැනීම (Iriyāpatha)
පුද්ගලයෙකු ඇවිදින, සිටගෙන සිටින, වාඩි වී සිටින සහ නිදා ගන්නා ආකාරය ඔහුගේ චරිත ස්වභාවය පිළිබඳ පැහැදිලි චිත්රයක් මතු කරයි.10 ඉරියව් නිරීක්ෂණය යනු විශුද්ධිමාර්ගයෙහි සඳහන් වඩාත්ම ප්රායෝගික හඳුනා ගැනීමේ ක්රමයයි.
| ඉරියව්ව | රාග චරිතය | දෝස චරිතය | මෝහ චරිතය |
| ඇවිදීම | ඉතා සැහැල්ලු ලෙස, තාලයකට, පාදය මැදින් තබමින් ඇවිදියි.10 | පා ඇඟිලිවලින් බිම හාරන්නාක් මෙන්, වේගයෙන් සහ රළු ලෙස ඇවිදියි.10 | අවිනිශ්චිත ලෙස, පැකිළෙමින් සහ මන්දගාමීව ඇවිදියි.10 |
| සිටගෙන සිටීම | ප්රසන්න ලෙස සහ සමබර ලෙස සිටගෙන සිටියි.9 | තද බවක් හෝ දැඩි බවක් පෙන්වමින් සිටගෙන සිටියි.10 | ව්යාකූල ලෙස හෝ අවිනීත ලෙස සිටගෙන සිටියි.10 |
| වාඩි වීම | ඉතා සංවරව සහ අලංකාර ලෙස වාඩි වෙයි.9 | නොසන්සුන් ලෙස හෝ ඕනෑවට වඩා සීරුවෙන් වාඩි වෙයි.10 | අලස ලෙස හෝ මනස වෙනත් අතක යවමින් වාඩි වෙයි.10 |
| නිදා ගැනීම | ප්රසන්නව, ශරීරය මනාව තබාගෙන නිදා ගනියි.10 | මුහුණ හකුළුවාගෙන හෝ දැඩි බවක් පෙන්වමින් නිදා ගනියි.10 | විසිරුණු අත්පා ඇතිව හෝ මුහුණ බිමට හරවාගෙන නිදා ගනියි.10 |
රාග චරිතයක් ඇති පුද්ගලයාගේ ගමන අතිශයින්ම සුකුමාර වන අතර, ඔහු පාදය තැබීමේදීත් එසවීමේදීත් ඉතා කල්පනාකාරී වේ.15 ඔහුගේ පා සටහන් පොළොව මත මනාව පිහිටන අතර ගමනෙහි යම් කිසි ‘ලාලිත්යයක්’ දක්නට ලැබේ.9 දෝස චරිතය ඇති පුද්ගලයා ගමන් කරන්නේ යම් කිසි කෝපයකින් හෝ හදිසියකින් මෙනි. ඔහුගේ පා සටහන්වලින් පොළොව තදින් පෑගෙන බවක් පෙනේ.15 මෝහ චරිතය ඇති අයගේ ගමන අක්රමවත්ය; ඔහු යන එන මග පිළිබඳව නිසි අවධානයක් නොමැතිව ගමන් කරයි.15
වැඩ කටයුතු සහ එදිනෙදා ජීවන රටාව
පුද්ගලයෙකු තම පරිසරය පවත්වාගෙන යන ආකාරය සහ සාමාන්ය වැඩ කටයුතු කරන ආකාරය මගින්ද චරිතය හඳුනාගත හැකිය. විශුද්ධිමාර්ගය මෙහිදී ඇඳක් පිළියෙල කිරීම, මිදුල අතුගෑම වැනි සරල උදාහරණ භාවිත කරයි.9
- අතුගෑම සහ පිරිසිදු කිරීම: රාග චරිත ඇති අය ඉතා පිළිවෙළට, මනාව පිරිසිදු කරමින්, කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව අතුගාති.10 ඔවුන්ගේ පිරිසිදු කිරීමේ කටයුතු ඉතා ප්රසන්න සහ කලාත්මක වේ.9 දෝස චරිත ඇති අය ඉතා වේගයෙන් සහ රළු ලෙස අතුගාති. ඔවුන්ගේ පිරිසිදු කිරීමේදී පිරිසිදු නොවන තැන් ඉතිරි විය හැකි අතර, අතුගෑමේදී ඇතිවන ශබ්දය පවා ඔවුන්ගේ අමනාපය පෙන්නුම් කරයි.10 මෝහ චරිත ඇති අයගේ අතුගෑම අක්රමවත්ය; ඔවුන් බොහෝ තැන් මගහරිති.10
- ඇඳුම් පැළඳුම්: රාග චරිත ඇති අය තමන්ගේ ඇඳුම් ඉතා අලංකාර ලෙස, හරි මැදින් සහ පිළිවෙළකට අඳිති.10 දෝස චරිත ඇති අය ඇඳුම තදින් සහ දැඩි ලෙස ඇඳීමට කැමැත්තක් දක්වති.10 මෝහ චරිත ඇති අයගේ ඇඳුම් අවුල් සහගත වන අතර බොහෝ විට අක්රමවත් ලෙස ඇඳුම් ඇඳ සිටිනු දැකගත හැකිය.10
- භාණ්ඩ පරිහරණය: රාග චරිතය ඇති පුද්ගලයා තමා සතු භාණ්ඩ ඉතා පිරිසිදුව සහ ක්රමවත්ව තබා ගනියි. දෝස චරිතය ඇති පුද්ගලයා භාණ්ඩ කෙරෙහි වැඩි සැලකිල්ලක් නොදක්වන අතර ඒවා රළු ලෙස පරිහරණය කරයි.
ආහාර රටාව සහ රුචිකත්වය
පුද්ගලයෙකුගේ ආහාර රුචිකත්වය සහ ඔහු ආහාර ගන්නා ආකාරය ඔහුගේ අභ්යන්තර මානසික ස්වභාවය ප්රකාශ කරන තවත් සාධකයකි.9
| චරිතය | ආහාර රුචිකත්වය | ආහාර ගන්නා ආකාරය |
| රාග චරිතය | මිහිරි, තෙල් සහිත සහ රසවත් ආහාරවලට කැමතිය.9 | ඉතා රස විඳිමින්, කුඩා පිඬු ගනිමින්, හෙමින් ආහාර ගනියි.9 |
| දෝස චරිතය | ඇඹුල්, සැර සහ කහට රසැති ආහාරවලට කැමතිය.9 | හදිසියෙන්, රස නොවිඳ, මුළු කට පුරා ආහාර පුරවා ගනිමින් කයි.9 |
| මෝහ චරිතය | විශේෂ ආහාර රුචිකත්වයක් නැත, ඕනෑම දෙයක් කයි.10 | අක්රමවත් ලෙස, ඉඳුල් විසුරුවමින් සහ අවධානයකින් තොරව ආහාර ගනියි.10 |
රාග චරිතය ඇති අය ආහාරයෙහි පෙනුම සහ සුවඳ පිළිබඳව වැඩි සැලකිල්ලක් දක්වති. ඔවුන් ආහාර ගැනීම හුදෙක් ශරීරය පැවැත්ම සඳහා පමණක් නොව, එයින් ලැබෙන සතුට උපරිම කර ගැනීමට උත්සාහ කරති.9 දෝස චරිතය ඇති අය ආහාරයෙහි අඩුපාඩු සෙවීමට නැඹුරු වෙති. ඔවුන්ට ආහාරය යනු හුදෙක් බඩගින්න නිවා ගැනීමට ඇති දෙයක් පමණක් වන අතර, ආහාර ගැනීම කෙරෙහි ඔවුන් තුළ පවතින අමනාපය ඔවුන්ගේ වේගවත් කෑම රටාවෙන් පෙනේ.9
චරිත හයේ මානසික ලක්ෂණ සහ අනුරූපතා
විශුද්ධිමාර්ගයෙහි චරිත හඳුනා ගැනීමේදී අකුසල සහ කුසල පක්ෂයේ චරිත අතර පවතින අනුරූපතාවය (Parallelism) ඉතා වැදගත් වේ.9 මෙමගින් අදහස් වන්නේ යම් අකුසල චරිතයක් ඇති අයෙකු තුළ පවතින එම ශක්තියම නිවැරදි දිශාවකට යොමු කළහොත් එය කුසල චරිතයක් බවට පත් කළ හැකි බවයි.9
රාග චරිතය සහ සද්ධා චරිතය
රාගය සහ ශ්රද්ධාව යන දෙකම ‘ඇද ගැනීමේ’ හෝ ‘ආකර්ෂණය වීමේ’ ලක්ෂණය පෙන්වයි.10 රාගය අකුසල අරමුණු කෙරෙහි ඇදෙන අතර, ශ්රද්ධාව කුසල අරමුණු කෙරෙහි ඇදෙයි.
- රාග චරිතය: මායාව, ශඨකම (කපටිකම), අභිමානය, අධික ආශාව සහ ලෝභය වැනි ලක්ෂණ පෙන්වයි.3 මොවුන් බාහිර අලංකාරයට සහ සැපයට අතිශයින්ම ලොල් වේ.
- සද්ධා චරිතය: ත්යාගශීලී බව, දැකීමට ඇති කැමැත්ත, ධර්මය ඇසීමට ඇති උනන්දුව සහ ප්රසාදය වැනි ලක්ෂණ පෙන්වයි.11 රාග චරිතයට ඇති ‘ඇලීම’ සද්ධා චරිතය තුළ ‘භක්තිය’ ලෙස පරිවර්තනය වී ඇත.
දෝස චරිතය සහ බුද්ධි චරිතය
දෝසය සහ බුද්ධිය යන දෙකෙහිම පවතින්නේ ‘දෝෂ සෙවීමේ’ හෝ ‘විමර්ශනය කිරීමේ’ ලක්ෂණයයි.10 දෝසය සතුන් කෙරෙහි වෛරයෙන් දෝෂ සොයන අතර, බුද්ධිය සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාත්මකව දෝෂ (අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම) සොයයි.11
- දෝස චරිතය: ක්රෝධය, වෛරය, මසුරුකම, ඊර්ෂ්යාව සහ මුරණ්ඩුකම වැනි ලක්ෂණ පෙන්වයි.11 ඔවුන් ඉතා ඉක්මනින් කිපෙන සුළුය.
- බුද්ධි චරිතය: අවවාද පිළිගැනීමේ කැමැත්ත, කල්යාණ මිත්රත්වය, ආහාරයෙහි පමණ දැනීම සහ සති සම්පජඤ්ඤය වැනි ලක්ෂණ පෙන්වයි.11 දෝස චරිතයේ ඇති ‘ගැටීම’ බුද්ධි චරිතය තුළ ‘විමර්ශනශීලී ප්රඥාව’ බවට පත්ව ඇත. (සති සම්පජඤ්ඤය යනු වචන දෙකක එකතුවකි: සතිය: සිහිය හෙවත් අරමුණෙහි සිත රඳවා තබා ගැනීම. සම්පජඤ්ඤය: නිවැරදි අවබෝධය හෙවත් ප්රඥාවෙන් යුතුව ක්රියා කිරීම.)
මෝහ චරිතය සහ විතක්ක චරිතය
මෝහය සහ විතර්කය යන දෙකෙහිම ‘විසිරුණු ස්වභාවය’ හෝ ‘අස්ථාවර බව’ දැකිය හැකිය.10 මෝහය අඳුරේ සිටින්නාක් මෙන් මුළාව පෙන්වන අතර, විතර්කය විවිධ සිතුවිලි අතර අතරමං වීම පෙන්වයි.11
- මෝහ චරිතය: අලස බව, සැකය, ව්යාකූලත්වය සහ වැරදි වැටහීම්වලින් පිරී ඇත.11 ඔවුන්ට යමක් තීරණය කිරීමේ අපහසුවක් ඇත.
- විතක්ක චරිතය: අධික ලෙස කතා කිරීම (වචීපරම බව), කණ්ඩායම්වලට කැමති වීම සහ කිසිදු පලක් නැති දේ ගැන කල්පනා කිරීම වැනි ලක්ෂණ පෙන්වයි.11
චරිතයට අනුරූප කම්මට්ඨාන නිර්දේශ කිරීම
විශුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්රධානතම අරමුණ වන්නේ හඳුනාගත් චරිතයට ගැළපෙන භාවනා ක්රමයක් (කම්මට්ඨානයක්) ලබා දීමයි. යමෙකුගේ පෞරුෂය තුළ පවතින ප්රමුඛතම කෙලෙස් යටපත් කිරීමට ප්රතිවිරුද්ධ ගුණයෙන් යුත් කම්මට්ඨානයක් තෝරා ගත යුතුය.16
| චරිතය | නිර්දේශිත කම්මට්ඨාන | මනෝවිද්යාත්මක හේතුව |
| රාග චරිතය | අසුභ භාවනා දසය, කායගතාසතිය.8 | ශරීරය කෙරෙහි ඇති අනිසි ආශාව දුරු කර විරාගය ඇති කිරීම සඳහා.8 |
| දෝස චරිතය | සතර බ්රහ්ම විහරණ (මෙත්තා, කරුණා ආදිය), වර්ණ කසිණ.8 | හිතේ පවතින රළු බව සහ වෛරය දුරු කර මෘදු බව ඇති කිරීම සඳහා.17 |
| මෝහ චරිතය | ආනාපානසති භාවනාව.17 | විසිරුණු මනස හුස්ම මත රඳවාගෙන එකඟතාවය ඇති කිරීම සඳහා.20 |
| සද්ධා චරිතය | සය අනුස්සති (බුද්ධානුස්සති, ධම්මානුස්සති ආදිය).8 | පවතින විශ්වාසය සහ භක්තිය තවදුරටත් වර්ධනය කර ප්රඥාවට යොමු කිරීම සඳහා.17 |
| බුද්ධි චරිතය | මරණානුස්සති, උපසමානුස්සති (නිවනෙහි ඇති ශාන්ත වූ ගුණයන් සිහිපත් කිරීම), ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා, චතුධාතු වවත්ථාන.8 (ශරීරය ධාතු හතරකට බෙදා දැක්වීම) | ලෝකයේ යථාර්ථය විමර්ශනය කර ප්රඥාව උච්චතම අවස්ථාවට ගෙන යාම සඳහා.8 |
| විතක්ක චරිතය | ආනාපානසති භාවනාව.8 | සිතුවිලි අතර විසිරීම නතර කර මනස සන්සුන් කිරීම සඳහා.17 |
රාග චරිත ඇති අයට අසුභ භාවනා නිර්දේශ කරන්නේ ඔවුන්ගේ රූපාලංකාරයට ඇති ඇලීම බිඳ දැමීම සඳහාය. මළ සිරුරක විවිධ අවස්ථා (ඉදිමුණු, ලේ වැගිරෙන, ඇටසැකිල්ල වැනි) මෙනෙහි කිරීමෙන් ශරීරය කෙරෙහි ඇති කාම ආශාව යටපත් වේ.17
දෝස චරිත ඇති අයට මෛත්රී භාවනාව මෙන්ම නිල්, කහ, රතු, සුදු වැනි පැහැපත් කසිණ අරමුණු නිර්දේශ කරන්නේ එම අරමුණු මනසට සහනයක් ලබා දෙන බැවිනි.17
මෝහ සහ විතක්ක යන දෙවර්ගයටම ආනාපානසතිය සුදුසුය. මක්නිසාද යත් හුස්ම යනු ඉතා සරල නමුත් ශක්තිමත් අරමුණක් බැවින්, ව්යාකූල මනසකට එය පහසුවෙන් ග්රහණය කරගත හැකි බැවිනි.17
බුද්ධි චරිත ඇති අයට මරණය හෝ නිබ්බානය වැනි ගැඹුරු අරමුණු මෙනෙහි කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන්නේ ඔවුන්ගේ විමර්ශනශීලී ශක්තිය නිසි ලෙස ප්රයෝජනයට ගැනීමටය.8
චරිත හඳුනා ගැනීමේ නූතන මනෝවිද්යාත්මක අදාළත්වය
විශුද්ධිමාර්ගයෙහි චරිත විග්රහය නූතන පෞරුෂත්ව මනෝවිද්යාව (Personality Psychology) සමග මනාව ගැලපෙන බව විද්වතුන් පෙන්වා දෙති.10 බටහිර මනෝවිද්යාවේ එන ‘Behavioral Tendencies’ හෝ ‘Personality Traits’ යන සංකල්පවලට සමානකමක් චරිත විග්රහය තුළ දැකිය හැකිය.
විශේෂයෙන්ම, රාග, දෝස සහ මෝහ යන චරිත වර්ග ‘Approach’ (ළඟා වීම), ‘Avoid’ (මගහැරීම) සහ ‘Equivocate’ (ව්යාකූල වීම) යන මූලික මිනිස් චර්යා රටා තුන නිරූපණය කරන බව පැවසිය හැකිය.23
- රාග චරිතය (Approach): ප්රසන්න දේ සොයා යාම සහ ඒවාට ඇලුම් කිරීම.
- දෝස චරිතය (Avoid/Aggression): අප්රසන්න දේ ප්රතික්ෂේප කිරීම හෝ ඒවාට එරෙහිව පහර දීම.
- මෝහ චරිතය (Equivocate/Neutral): අවට පරිසරය පිළිබඳ අවධානයක් නොමැතිකම හෝ උදාසීන බව.
නූතන මනෝචිකිත්සාවන්හිදී (Psychotherapy) පුද්ගලයාගේ චරිත ස්වභාවය හඳුනාගෙන ඒ අනුව ප්රතිකාර ලබා දීම ඉතා සාර්ථක ක්රමයකි.6 විශුද්ධිමාර්ගයෙහි චරිත හඳුනා ගැනීම හුදෙක් ආගමික පක්ෂයට පමණක් නොව, පුද්ගල සංවර්ධනය සහ මානසික සුවතාවය සඳහාද මහෝපකාරී වන ක්රියාවලියකි.9 පුද්ගලයෙකු තම පෞරුෂය තුළ පවතින දුර්වලතා හඳුනාගෙන, ඒවා කුසලමය ශක්තීන් බවට පත් කර ගැනීමට මෙම විග්රහය මග පෙන්වයි.9
සමාප්තිය
විශුද්ධිමාර්ගය අනුව චරිත හඳුනා ගැනීම යනු පුද්ගලයෙකුගේ සමස්ත ජීවන රටාව කෙරෙහි යොමු කළ සූක්ෂ්ම බැල්මකි. ඉරියව්වල සිට ආහාර රටාව දක්වා විහිදී යන මෙම විග්රහය තුළින් හෙළි වන්නේ මිනිස් සිත සහ ගත අතර පවතින අවියෝජනීය සම්බන්ධතාවයයි.12 ඒ අනුව, චරිතය යනු වෙනස් කළ නොහැකි ස්ථාවර ‘මමෙක්’ නොව, අතීත පුරුදු මත ගොඩනැගුණු සහ වර්තමාන උත්සාහය මත වෙනස් කළ හැකි ක්රියාවලියකි.9
මෙම චරිත හඳුනා ගැනීමේ අවසාන අරමුණ වන්නේ පුද්ගලයා තුළ පවතින මානසික ‘පැටලුම්’ ලිහා දමා 4, ඔහුට නිවැරදි අධ්යාත්මික මග පෙන්වා දීමයි. යමෙකු තම චරිතය මනාව හඳුනාගෙන ඒ අනුව කටයුතු කරන්නේ නම්, ඔහුට මානසික පිරිසිදු බව හෙවත් ‘විසුද්ධිය’ කරා යන ගමන වේගවත් කරගත හැකිය.1 බුදුදහම අනුව පුද්ගල විවිධත්වය පිළිගනිමින්, එම විවිධත්වය තුළින්ම ඒකීය විමුක්තියක් කරා ගමන් කිරීමට විශුද්ධිමාර්ගය ලබා දෙන මෙම චරිත විග්රහය ඉතා අගනා මාලිමාවකි.
උපුටා දක්වන ලද කෘති
- Visuddhimagga – Wikipedia, accessed February 25, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Visuddhimagga
- Visuddhimagga – Encyclopedia of Buddhism, accessed February 25, 2026, https://encyclopediaofbuddhism.org/wiki/Visuddhimagga
- Carita (Temperament) in Theravada Buddhism – JETIR.org, accessed February 25, 2026, https://www.jetir.org/papers/JETIR2101103.pdf
- Visuddhimagga Explanation (Rewritten From Tapes, Unknown Author) | PDF – Scribd, accessed February 25, 2026, https://www.scribd.com/document/664559579/Visuddhimagga-Explanation-Rewritten-From-Tapes-Unknown-Author
- The Visuddhimagga and Vimuttimagga in PDF / Free Download – Urban Dharma, accessed February 25, 2026, https://www.urbandharma.org/udharma14/pathpure.html
- Psychotherapeutic Value of Visuddhimagga for the Enhancement of Modern Psychotherapy Dr. Wasantha Priyadarshana Postgraduate Ins, accessed February 25, 2026, https://www.undv.org/vesak2012/iabudoc/07PriyadarchanaFINAL.pdf
- The Path of Purification (Visuddhimagga) Chapter 3: Taking a Meditation Subject (Passage 87 to 96) – YouTube, accessed February 25, 2026, https://www.youtube.com/watch?v=7SG7nTHNh1g
- The Buddha and His Teaching – Narada – 36, accessed February 25, 2026, https://www.budsas.org/ebud/budtch/budteach36.htm
- Which Buddhist Personality Type Are You? – Tricycle, accessed February 25, 2026, https://tricycle.org/magazine/buddhist-personality-type/
- Development and Validation of the Behavioral Tendencies Questionnaire – PMC – NIH, accessed February 25, 2026, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4633225/
- Individual’s character and the corresponding type of meditation. : tenpasherab – LiveJournal, accessed February 25, 2026, https://tenpasherab.livejournal.com/9526.html
- Posture – Guide To Buddhism A To Z, accessed February 25, 2026, https://www.buddhisma2z.com/content.php?id=316
- The Sixth Sense – Barre Center for Buddhist Studies, accessed February 25, 2026, https://www.buddhistinquiry.org/article/the-sixth-sense/
- Six types of temperaments and techniques for them – Buddhism Stack Exchange, accessed February 25, 2026, https://buddhism.stackexchange.com/questions/41011/six-types-of-temperaments-and-techniques-for-them
- Walking meditation instructions in the Visuddhimagga : r/Buddhism – Reddit, accessed February 25, 2026, https://www.reddit.com/r/Buddhism/comments/13cmiq0/walking_meditation_instructions_in_the/
- Kammaṭṭhāna – Wikipedia, accessed February 25, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Kamma%E1%B9%AD%E1%B9%ADh%C4%81na
- 40 Objects of Meditation Exercises – Hongaku Jōdo, accessed February 25, 2026, https://www.hongaku.net/40-objects-of-meditation.html
- Visuddhimagga (The Path of Purification) | Buddho.org, accessed February 25, 2026, https://buddho.org/book/visuddhimagga-the-path-of-purification/
- Are there any resources by experts talking about which techniques you should start with based on your personality types? : r/secularbuddhism – Reddit, accessed February 25, 2026, https://www.reddit.com/r/secularbuddhism/comments/1pfbno1/are_there_any_resources_by_experts_talking_about/
- Six temperaments and their recommended meditation : r/theravada – Reddit, accessed February 25, 2026, https://www.reddit.com/r/theravada/comments/1aqdhbn/six_temperaments_and_their_recommended_meditation/
- The Forty Subjects of Meditation – BuddhaDust, accessed February 25, 2026, https://obo.genaud.net/dhammatalk/bd_dhammatalk/sitting_practice/40_kasinas.htm
- (PDF) ”Personality Traits and Types” as depicted in Buddhism and personality psychology, accessed February 25, 2026, https://www.researchgate.net/publication/378824916_”Personality_Traits_and_Types”_as_depicted_in_Buddhism_and_personality_psychology
- Features of three Buddhist temperaments described in the Visuddhimagga by different characteristics. – ResearchGate, accessed February 25, 2026, https://www.researchgate.net/figure/Features-of-three-Buddhist-temperaments-described-in-the-Visuddhimagga-by-different_tbl1_283500122
