BUDDHISM

විශුද්ධිමාර්ගය අනුව ආනාපාණසති භාවනා ක්‍රමවේදය

February 27, 2026

ආනාපාණසති භාවනාව හෙවත් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය අරමුණු කරගනිමින් සිහිය පිහිටුවීමේ පිළිවෙත, ථෙරවාදී බුදුදහමේ පරම ප්‍රායෝගික අත්පොත ලෙස සැලකෙන ‘විශුද්ධිමාර්ගය’ තුළ අතිශය සවිස්තරාත්මකව විග්‍රහ කර ඇත. පස්වන සියවසේදී මහා විහාරීය සම්ප්‍රදාය ඇසුරින් භදන්තාචාර්ය බුද්ධඝෝෂ හිමියන් විසින් සම්පාදනය කරන ලද මෙම ග්‍රන්ථය, ආනාපාණසතිය හුදු ඒකාග්‍රතාව වඩන ක්‍රමවේදයකින් ඔබ්බට ගොස්, චතුර්විධ සතිපට්ඨානයම සම්පූර්ණ කරමින් රහත්භාවය දක්වා ගමන් කරන පූර්ණ ප්‍රතිපදාවක් ලෙස හඳුන්වා දෙයි.¹ විශුද්ධිමාර්ගයේ අටවන පරිච්ඡේදය වන ‘අනුස්සති කම්මට්ඨාන නිද්දේසය’ තුළ මෙම භාවනාව ප්‍රගුණ කළ යුතු ආකාරය අදියර අටක් සහ චතුක්ක හෙවත් සතර බැගින් වූ කොටස් හතරකින් යුත් පියවර දහසයක් ඔස්සේ ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස විස්තර කර තිබේ.³

පූර්ව සූදානම සහ භාවනා පරිසරය

ආනාපාණසති භාවනාව සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා විශුද්ධිමාර්ගය මුලින්ම අවධාරණය කරන්නේ සීලයේ පිරිසිදු බවයි. ශීලයෙන් පිරිසිදු නොවූ යෝගියෙකුට සිතේ ඒකාග්‍රතාවයක් ලබා ගැනීම දුෂ්කර වන අතර, පංච නීවරණයන් එනම්, කාමච්ඡන්ද (කාම ආශාව), ව්‍යාපාද (තරහව/අමනාපය), ථීනමිද්ධ (කම්මැලිකම/මත ගතිය), උද්ධච්ච කුක්කුච්ච (නොසන්සුන් බව), විචිකිච්ඡා (සැකය) අභිබවා යාමට අවශ්‍ය ශක්තිය නොලැබේ.³ භාවනා කිරීමට පෙර ‘දස පලිබෝධ’ හෙවත් භාවනාවට බාධා පමුණුවන කරුණු දහය ඉවත් කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.⁶

දස පලිබෝධ (Ten Impediments)

භදන්තාචාර්ය බුද්ධඝෝෂ හිමියන් විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පෙන්වා දෙන පරිදි, භාවනාව ආරම්භ කිරීමට පෙර සිතේ එකඟතාවයට බාධා පමුණුවන බැඳීම් හෙවත් පලිබෝධ දහය හඳුනාගෙන ඒවා කළමනාකරණය කරගත යුතුය:

ආවාස: නිවස හෝ වසන ස්ථානය පිළිබඳ ඇලීම.
කුල: නෑදෑ හිතමිතුරන් කෙරෙහි ඇති දැඩි බැඳීම.
ලාභ: ලැබෙන දේ සහ කීර්තිය පසුපස හඹා යාම.
ගණ: තමා යටතේ සිටින පිරිස පාලනය කිරීමේ වගකීම.
කම්ම: අලුතින් ආරම්භ කළ වැඩකටයුතු (ව්‍යාපෘති).
අද්ධාන: ඉදිරියේදී යාමට ඇති ගමන් බිමන් සැලසුම් කිරීම.
ඤාති: හිතවතුන්ගේ අසනීප හෝ ප්‍රශ්න ගැන සිතා දුක් වීම.
ආබාධ: තමාගේ රෝගාබාධ ගැන ඇතිවන බිය.
ගන්ථ: පොතපත ලිවීම හෝ ඉගැන්වීම් වල අධික ලෙස යෙදීම.
ඉද්ධි: සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් කෙරෙහි ඇතිවන ඇලීම.

භාවනාව සඳහා සුදුසු ස්ථානයක් තෝරා ගැනීම

භාවනාව සඳහා සුදුසු ස්ථානයක් තෝරා ගැනීම ඊළඟ වැදගත් පියවරයි. විශුද්ධිමාර්ගය අනුමත කරන ස්ථාන තුනකි: අරණ්‍යය (වනය), රුක්ඛමූලය (ගසක් මුල) හෝ ශූන්‍යාගාරය (හිස් නිවසක් හෝ නිස්කලංක කුටියක්).⁴ මෙම ස්ථාන තෝරා ගනු ලබන්නේ බාහිර ශබ්ද සහ දෘශ්‍ය බාධක අවම කරගනිමින් සිත අභ්‍යන්තරයට යොමු කිරීමට පහසු වන බැවිනි. සෘජු ශරීරයකින් යුක්තව පර්යංක මණ්ඩලයෙන් (පලාපෙති ආකාරයෙන් කකුල් නමාගෙන) වාඩි වී, ‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’ හෙවත් නාස් අග හෝ උඩු තොල අසල සිහිය පිහිටුවා ගැනීම ආරම්භක අවස්ථාවයි.⁷

ආනාපාණසති භාවනාවේ අෂ්ට විධ ප්‍රභේදය

විශුද්ධිමාර්ගයට අනුව ආනාපාණසතිය වැඩීමේදී අනුගමනය කළ යුතු ප්‍රධාන අදියර අටක් හඳුන්වා දී ඇත. මෙම අදියර අට යෝගියෙකු ආධුනික අවස්ථාවේ සිට රහත්භාවය දක්වා මෙහෙයවන පද්ධතියක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.¹

පියවර	සිංහල තේරුම	මූලික කාර්යය
1. ගණනා (Ganana)	ගණන් කිරීම	විසිරුණු සිත එකඟ කිරීම සහ සිහිය පිහිටුවීම
2. අනුබන්ධනා (Anubandhana)	ලුහුබැඳීම	හුස්මෙහි ආරම්භය, මැද සහ අග නොකැඩී නිරීක්ෂණය
3. ඵුසනා (Phusana)	ස්පර්ශය	හුස්ම වදින ස්ථානය කෙරෙහි දැඩි අවධානය
4. ඨපනා (Thapana)	පිහිටුවීම	සිත එකඟ කර සමාධිය (ධ්‍යාන) ඇති කර ගැනීම
5. සල්ලක්ඛණා (Sallakkhana)	නිරීක්ෂණය	විදර්ශනාව මගින් ත්‍රිලක්ෂණය තේරුම් ගැනීම
6. විවට්ටනා (Vivattana)	ආපසු හැරීම	ආර්ය මාර්ගයට ප්‍රවිෂ්ට වී කෙලෙස් දුරු කිරීම
7. පාරිසුද්ධි (Parisuddhi)	පිරිසිදු බව	මාර්ග ඵල ලබා සිත සහමුලින්ම පිරිසිදු වීම
8. පටිපස්සනා (Patipassana)	පත්‍යවේක්ෂණය	ලබාගත් අවබෝධය සහ මාර්ගය නැවත සමාලෝචනය

1. ගණනා (ගණන් කිරීම)

භාවනාව ආරම්භ කරන ආධුනිකයෙකුට සිත එක අරමුණක තබා ගැනීම දුෂ්කරය. සිත නිරන්තරයෙන් බාහිර අරමුණු කරා දුවයි. මෙම ‘විසිරුණු සිත’ (Wandering mind) පාලනය කිරීම සඳහා විශුද්ධිමාර්ගය ගණනා ක්‍රමය නිර්දේශ කරයි.¹ මෙහිදී හුස්ම රැල්ල නාස් පුඩු අසල වදින විට එය ගණන් කළ යුතුය. ගණන් කිරීමේදී අවම වශයෙන් පහක් (5) සහ උපරිම වශයෙන් දහයක් (10) දක්වා ගණන් කළ යුතුය.² පහට වඩා අඩුවෙන් ගණන් කළහොත් සිත කලබල විය හැකි අතර, දහයට වඩා වැඩි කළහොත් සිත හුස්ම අතහැර සංඛ්‍යා කෙරෙහි පමණක් අවධානය යොමු කළ හැකිය.²

ගණනා ක්‍රම දෙකක් තිබේ:

සීඝ්‍ර ගණනාව: ආධුනිකයා හුස්ම රැල්ලක් ඇතුළු වී පිටවන විට “එකයි – එකයි, දෙකයි – දෙකයි…” වශයෙන් ගණන් කරයි.¹
මන්ද ගණනාව: සිත තරමක් එකඟ වූ විට, හුස්මෙහි ආරම්භයත් අවසානයත් අතර කාලය තුළ සිහිය තහවුරු කර ගනිමින් ගණන් කිරීම සිදු කරයි. ගණන් කිරීම අමතක වුවහොත්, නැවත මුල සිට (එකේ සිට) ආරම්භ කිරීම අනිවාර්ය වේ. මෙය සිතේ අවධානය දැඩි කිරීමට උපකාරී වේ.¹

2. අනුබන්ධනා (ලුහුබැඳීම)

ගණන් කිරීමෙන් සිත එකඟ වූ පසු, ගණන් කිරීම නවත්වා හුස්ම රැල්ලේ ගලායාම දෙස පමණක් අවධානය යොමු කිරීම අනුබන්ධනා නම් වේ.¹ මෙහිදී හුස්ම රැල්ලේ මුල, මැද සහ අග යන අවස්ථා තුනම නොකැඩී නිරීක්ෂණය කළ යුතුය. හුස්ම ගන්නා විට නාස් පුඩුවෙන් ඇරඹෙන වාතය පෙනහළු දෙසට ගමන් කර නැවත පිටවන තෙක් සම්පූර්ණ ක්‍රියාවලියම සිහියෙන් යුතුව දැකීම මෙහි අරමුණයි.¹ කෙසේ වෙතත්, විශුද්ධිමාර්ගය අවධාරණය කරන්නේ හුස්ම පිටුපස සිත ශරීරය තුළට හෝ පිටතට නොයැවිය යුතු බවයි. සිත නාස් අග තබාගෙන, එම ස්ථානය පසුකර යන හුස්මෙහි සම්පූර්ණ “කය” (Sabbakaya) හඳුනාගත යුතුය.¹

3 සහ 4. ඵුසනා (ස්පර්ශය) සහ ඨපනා (පිහිටුවීම)

මෙම අදියර දෙක එකිනෙකට සමීපව බැඳී පවතී. ඵුසනා යනු හුස්ම රැල්ල නාස් පුඩුවේ හෝ උඩු තොලේ වදින ස්පර්ශය කෙරෙහි සිත තදින් රඳවා තබා ගැනීමයි.¹ සිත මෙසේ ස්පර්ශය කෙරෙහි නතර වූ විට, හුස්ම ක්‍රමයෙන් සූක්ෂ්ම වේ. හුස්ම සූක්ෂ්ම වන තරමට සිරුරේ වෙහෙස නිවී ගොස් සතුට සහ සැහැල්ලුව (පීති, සුඛ) ඇති වේ.¹

සමාධිය ගැඹුරු වන විට ‘නිමිත්ත’ (Nimitta) පහළ වේ. නිමිත්ත යනු සැබෑ හුස්ම වෙනුවට සිතෙහි මැවෙන මානසික සංකේතයකි.¹ නිමිත්ත ස්ථාවර වූ විට යෝගියා අරූපාවචර නොවන රූපාවචර ධ්‍යාන (Jhana) කරා ගමන් කරයි. සිත මෙම නිමිත්තෙහි මුළුමනින්ම ගිලී යාම ඨපනා ලෙස හැඳින්වේ. මෙය ‘අප්පනා සමාධිය’ (Absorption concentration) ලෙසද හඳුන්වයි.¹

නිමිත්ත වර්ගය	ස්වභාවය
පරිකර්ම නිමිත්ත	භාවනාව ආරම්භයේ පවතින හුස්මෙහි ස්වාභාවික ස්පර්ශය
උග්ගහ නිමිත්ත	සිතේ ඇතිවන හුස්මෙහි අස්ථාවර මානසික රූපය (පුළුන් රොදක්, දුමාරයක් වැනි)
පටිභාග නිමිත්ත	අතිශය පිරිසිදු, දීප්තිමත්, ස්ථාවර මානසික රූපය (තාරකාවක්, මැණිකක් වැනි)

විශුද්ධිමාර්ගය පවසන පරිදි, යෝගියෙකුට මෙම නිමිති විවිධ ආකාරයෙන් පෙනිය හැකිය. ඇතැමෙකුට එය දීප්තිමත් තාරකාවක් මෙන්ද, තවත් අයෙකුට මුතු මාලයක් හෝ පියුමක් මෙන්ද පෙනිය හැකිය.¹ මෙය යෝගියාගේ සංඥාව (Perception) අනුව වෙනස් වේ.¹⁰

සතර චතුක්ක සහ දහසය පියවර

විශුද්ධිමාර්ගය ආනාපාණසති සූත්‍රයේ එන දහසය පියවර, චතුක්ක (හතර බැගින් වූ කොටස්) හතරකට බෙදා දක්වයි. මෙම එක් එක් චතුක්කය සතිපට්ඨාන හතරෙන් එකකට අනුරූප වේ.⁸

පළමු චතුක්කය: කායානුපස්සනාව (කය පිළිබඳ සිහිය)

මෙහිදී අවධානය යොමු කරන්නේ හුස්ම හෙවත් ශාරීරික ක්‍රියාවලිය කෙරෙහි ය.⁸

දීඝං වා අස්සසන්තෝ…: දිග හුස්මක් ගන්නා විට “මම දිග හුස්මක් ගනිමි” යි දැනගැනීම.
රස්සං වා අස්සසන්තෝ…: කෙටි හුස්මක් ගන්නා විට “මම කෙටි හුස්මක් ගනිමි” යි දැනගැනීම.⁷
සබ්බකාය පටිසංවේදී…: හුස්මෙහි ආරම්භය, මැද සහ අග යන මුළු හුස්ම කයම අත්විඳිමින් හුස්ම ගැනීම.
පස්සම්භයං කායසංඛාරං…: හුස්ම රැල්ල ක්‍රමයෙන් සන්සුන් කරමින්, ඉතා සියුම් කරමින් හුස්ම ගැනීම.⁷

විශුද්ධිමාර්ගය පවසන්නේ සිව්වන පියවරේදී හුස්ම කෙතරම් සන්සුන් වන්නේද යත්, එය ඇතැම් විට නැවතී ඇති සේ දැනෙන බවයි. මෙය සතරවන ධ්‍යානය කරා යෝගියා ගෙනයාමට සමත් වේ.¹⁴

දෙවන චතුක්කය: වේදනානුපස්සනාව (වේදනා පිළිබඳ සිහිය)

සිත එකඟ වූ පසු ඇතිවන මානසික සුවය සහ ප්‍රීතිය අරමුණු කරයි.⁸

5. පීතිපටිසංවේදී…: භාවනාවෙන් ලැබෙන ප්‍රීතිය අත්විඳිමින් හුස්ම ගැනීම.

6. සුඛපටිසංවේදී…: ඒකාග්‍රතාවයෙන් ලැබෙන සැපය (සුවය) අත්විඳිමින් හුස්ම ගැනීම.⁸

7. චිත්තසංඛාර පටිසංවේදී…: සිතේ ඇතිවන වේදනා සහ සංඥා නමැති මානසික ක්‍රියාකාරකම් හඳුනාගනිමින් හුස්ම ගැනීම.

8. පස්සම්භයං චිත්තසංඛාරං…: එම මානසික ක්‍රියාකාරකම් සන්සුන් කරමින් හුස්ම ගැනීම.⁸

තෙවන චතුක්කය: චිත්තානුපස්සනාව (සිත පිළිබඳ සිහිය)

මෙහිදී යෝගියා තමාගේ සිතේ ස්වභාවය නිරීක්ෂණය කරයි.⁸

9. චිත්තපටිසංවේදී…: සිතේ පැවැත්ම සහ එහි ස්වභාවය හඳුනාගනිමින් හුස්ම ගැනීම.

10. අභිප්පමෝදයං චිත්තං…: සිත සතුටු කරමින්, ප්‍රබෝධමත් කරමින් හුස්ම ගැනීම.⁸

11. සමාදහං චිත්තං…: සිත තවදුරටත් එකඟ කරමින්, සමාධිගත කරමින් හුස්ම ගැනීම.

12. විමෝචයං චිත්තං…: නීවරණවලින් සහ පහත් ධ්‍යාන අංගවලින් සිත නිදහස් කරමින් හුස්ම ගැනීම.⁸

සිව්වන චතුක්කය: ධම්මානුපස්සනාව (ධර්මතා පිළිබඳ සිහිය)

මෙය පිරිසිදු විදර්ශනා (Vipassana) අදියරයි. ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි යෝගියා එම ධ්‍යාන අංග පවා අනිත්‍ය බව දකියි.¹

13. අනිච්චානුපස්සී…: සියලු සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාව දකිමින් හුස්ම ගැනීම.

14. විරාගානුපස්සී…: කෙලෙස් කෙරෙහි නොඇල්ම වඩමින් හුස්ම ගැනීම.⁸

15. නිරෝධානුපස්සී…: කෙලෙස් නිරුද්ධ කිරීමේ අවබෝධය ඇතිව හුස්ම ගැනීම.

16. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී…: සියල්ල අත්හැරීමේ (නිවනට නැඹුරු වීමේ) සිහියෙන් හුස්ම ගැනීම.⁸

ප්‍රධාන උපමා දෙක: ද්වාරපාල උපමාව සහ කියත උපමාව

විශුද්ධිමාර්ගය යෝගියාට හුස්ම රැල්ල කෙරෙහි සිහිය පවත්වන ආකාරය තේරුම් කර දීමට ඉතා ප්‍රබල උපමා දෙකක් භාවිත කරයි. මේවා ‘ගණනා’ සහ ‘අනුබන්ධනා’ අවස්ථාවලදී සිත රැකගැනීමට අත්‍යවශ්‍ය වේ.¹

1. ද්වාරපාල (මුරකරුවා) උපමාව

නගරයක ද්වාරපාලයෙකු නගරයට ඇතුළු වන සහ පිටවන මිනිසුන් දෙස බලන්නේ ද්වාරය (දොරටුව) අසල සිට පමණි. ඔහු මිනිසුන් පිටුපස නගරය ඇතුළට යන්නේ නැත, නගරයෙන් පිටතට යන්නේද නැත. එලෙසම, යෝගියාද හුස්ම රැල්ල සිරුර තුළට යන විට පෙනහළු දෙසට හෝ පිටතට යන විට වාතය දෙසට හෝ සිත යොමු නොකළ යුතුය. නාස් අග නමැති “දොරටුව” අසල සිට ඇතුළු වන සහ පිටවන හුස්ම දෙස පමණක් බලා සිටිය යුතුය.¹

2. කියත (සීන උපමාව)

ලී කොටයක් කියතකින් කපන මිනිසෙකු, තම අවධානය යොමු කරන්නේ කියතේ දත් ලී කොටයේ වදින ස්ථානයට පමණි. කියතේ තල ඉදිරියට සහ පස්සට ගමන් කළද, ඔහු කියත් තලය පසුපස දෑස යොමු නොකරයි. එහෙත් ඔහු කියතේ ගමනාගමනය ගැන මනාව දනී. එමෙන්ම, යෝගියාද හුස්ම රැල්ල ඉදිරියට සහ පස්සට (ඇතුළට සහ පිටතට) ගමන් කළද, සිත ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් (නාස් අගින්) ඉවතට නොගත යුතුය. එවිට ස්පර්ශය පිළිබඳ සිහියත්, හුස්මෙහි ගමන පිළිබඳ අවබෝධයත් යන දෙකම පවතී.¹

සමථයෙන් විදර්ශනාවට සංක්‍රමණය වීම: සල්ලක්ඛණා

විශුද්ධිමාර්ගය පවසන පරිදි, යෝගියෙකු ධ්‍යාන ලබා ගැනීමෙන් පමණක් සෑහීමකට පත් නොවිය යුතුය. පස්වන පියවර වන සල්ලක්ඛණා (නිරීක්ෂණය) තුළින් ඔහු විදර්ශනාව ආරම්භ කළ යුතුය.¹ මෙහිදී ඔහු ධ්‍යාන සිත සහ ධ්‍යාන අංග පවා ඇති වී නැති වී යන (අනිත්‍ය) බව දැකීමට පටන් ගනියි. මෙම තීක්ෂණ අවබෝධය සඳහා විශුද්ධිමාර්ගය ‘මහා විදර්ශනා’ (Mahavipassana) හෙවත් අටළොස් මහා විපස්සනා ඥාන විස්තර කරයි.²²

යෝගියා දකින ත්‍රිලක්ෂණය පහත පරිදි සාරාංශ කළ හැකිය:

නිරීක්ෂණය	ප්‍රතිඵලය
අනිත්‍යය (Impermanence)	නිත්‍ය සංඥාව (Permanence) දුරු වීම
දුක්ඛ (Suffering)	සුඛ සංඥාව (Pleasure) දුරු වීම
අනාත්ම (Not-self)	ආත්ම සංඥාව (Self) දුරු වීම
විරාග (Dispassion)	තණ්හාව සහ බැඳීම් දුරු වීම
නිරෝධ (Cessation)	පැවැත්ම පිළිබඳ ආශාව දුරු වීම

යෝගියා සල්ලක්ඛණා අවධියේදී නාම-රූප පරිච්ඡේද ඥානයේ සිට පටිච්චසමුප්පාදය දක්වා වූ ගැඹුරු ධර්මතාවන් හුස්ම රැල්ල ආශ්‍රයෙන් අවබෝධ කරගනියි.⁶

අටළොස් මහා විපස්සනා ඥාන සහ ඒවායින් දුරු වන අකුසල සංඥා

විපස්සනා ඥානය	දුරු කරන අකුසල සංඥාව
1. අනිච්චානුපස්සනාව	නිච්ච සංඥාව (නිත්‍යයි යන හැඟීම)
2. දුක්ඛානුපස්සනාව	සුඛ සංඥාව (සැපයි යන හැඟීම)
3. අනත්තානුපස්සනාව	අත්ත සංඥාව (ආත්මයි/මමයි යන හැඟීම)
4. නිබ්බිදානුපස්සනාව	නන්දි සංඥාව (ඇලීම/සතුටු වීම)
5. විරාගානුපස්සනාව	රාග සංඥාව (ආශාව)
6. නිරෝධානුපස්සනාව	සමුදය සංඥාව (හටගැනීම කෙරෙහි ඇති ඇලීම)
7. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව	ආදාන සංඥාව (දැඩිව ග්‍රහණය කරගැනීම)
8. වයනුපස්සනාව	ඝන සංඥාව (සිරුර හෝ සිත ඒකකයක් ලෙස ගැනීම)
9. විපරිණාමානුපස්සනාව	ධුව සංඥාව (ස්ථාවරයි යන හැඟීම)
10. අනිමිත්තානුපස්සනාව	නිමිත්ත සංඥාව (නිමිති ගැනීම)
11. අප්පණිහිතානුපස්සනාව	පණිධි සංඥාව (ප්‍රාර්ථනා/බලාපොරොත්තු)
12. සුඤ්ඤතානුපස්සනාව	අභිනිවේස සංඥාව (දෘෂ්ටිගත වීම)
13. අධිපඤ්ඤා විපස්සනාව	සාරාදානාභිනිවේසය (අසාර දේ සාර ලෙස ගැනීම)
14. යථාභූත ඥාන දස්සනය	සම්මෝහාභිනිවේසය (මුළාව)
15. ආදීනවානුපස්සනාව	ආලය අභිනිවේසය (ඇලීම)
16. පටිසංඛානුපස්සනාව	අප්පටිසංඛානය (නොවිමසීම)
17. විවට්ටානුපස්සනාව	සංයෝගාභිනිවේසය (බැඳීම)
18. විවට්ටනානුපස්සනාව	සංසාර චක්‍රය කෙරෙහි ඇති බැඳීම

අවසාන පියවර: විවට්ටනා, පාරිසුද්ධි සහ පටිපස්සනා

විදර්ශනා ඥානය මුදුන්පත් වූ විට යෝගියා විවට්ටනා (ආපසු හැරීම) අදියරට පැමිණෙයි. මෙහිදී ඔහු සංසාර චක්‍රයෙන් ඉවතට හැරී නිවනට යොමු වේ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ අර්හත් යන මාර්ග ඥාන පහළ වන්නේ මෙම අවස්ථාවේදීය.¹ මාර්ග ඥානය පහළ වූ සැණින් කෙලෙස් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වීම පාරිසුද්ධි (පිරිසිදු බව) නම් වේ.¹

අවසාන වශයෙන්, රහත්භාවයට පත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා තමා පැමිණි මාවත සහ තමා ලැබූ ජයග්‍රහණය පිළිබඳව නැවත සමාලෝචනය කරයි. මෙය පටිපස්සනා (පත්‍යවේක්ෂණය) නම් වේ. ඔහු තමා විසින් කළ යුතු දේ කර අවසන් බවත්, නැවත උප්පත්තියක් නැති බවත් මැනවින් දැනගනියි.¹

සාරාංශය

විශුද්ධිමාර්ගය පෙන්වා දෙන ආනාපාණසති භාවනා ක්‍රමය අතිශය ක්‍රමානුකූල සහ විද්‍යාත්මක පදනමක් සහිත පද්ධතියකි. එය ආරම්භ වන්නේ ගණනා වැනි සරල තාක්ෂණයකින් වුවද, නිමිත්ත හරහා ධ්‍යානයටත්, ධ්‍යානය හරහා විදර්ශනාවටත්, අවසානයේ සෝළස ඥාන ඔස්සේ නිවනටත් යෝගියා මෙහෙයවනු ලබයි.¹ මෙය හුදු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීමක් නොව, මුළු මහත් බුද්ධ දේශනාවම එකම භාවනා අරමුණක් තුළ අන්තර්ගත කළ හැකි පූර්ණ ආධ්‍යාත්මික විප්ලවයකි. ආනාපාණසතිය නිවැරදිව ප්‍රගුණ කරන්නාට අනිවාර්යයෙන්ම මෙම ආත්මයේදීම සැනසීම ලබාගත හැකි බව බුද්ධ සහ පූර්වාචාර්ය අදහසයි.³

උපුටා දක්වන ලද කෘති

The Eight Steps in Anapanasati (Meditation on Breathing …, accessed February 27, 2026, https://thebuddhadhamma.wordpress.com/2016/06/22/the-eight-steps-in-anapanasati-meditation-on-breathing/
Anapana Sati: Meditation on Breathing – Access to Insight, accessed February 27, 2026, https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/ariyadhamma/bl115.html
Ānāpānasati – Help Needed – Meditation – Classical Theravada, accessed February 27, 2026, https://classicaltheravada.org/t/anapanasati-help-needed/495
The Sixteen-mode Mindfulness of Breathing – SuttaCentral, accessed February 27, 2026, https://discourse.suttacentral.net/uploads/short-url/gdUFzeadtwQl1bYJgL24NXqGZ4t.pdf
Anapanasati – Wikipedia, accessed February 27, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Anapanasati
A Companion volume to – Brief Discussion on Ānāpānasati – DhammaTalks.net, accessed February 27, 2026, http://www.dhammatalks.net/Books16/Anapanasati_(ENGLISH)-Sayadaw_Panyananda_(Intagaw-Pa_Auk).pdf
ORIGINAL PAPER Meditation on the Breath: Mindfulness and Focused Attention Bhikkhu Anālayo Abstract: This article explores to, accessed February 27, 2026, https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/5-personen/analayo/meditationbreath.pdf
Ānāpānasati Sutta – Wikipedia, accessed February 27, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/%C4%80n%C4%81p%C4%81nasati_Sutta
Anapanasati 16 Steps Review – Orlando Insight Meditation Group, accessed February 27, 2026, https://orlandoinsightmeditation.org/wp-content/uploads/2021/Anapanasati-16-Steps-Review.docx
Ānāpānassati meditation (Mindfulness of Breathing) – Win Metta, accessed February 27, 2026, https://winmetta.org/wp-content/uploads/2025/04/ANAPANASSATI-meditaion-English-22-3-2025.pdf
The Nimitta in Breath Meditation – Arrow River Forest Hermitage, accessed February 27, 2026, https://www.arrowriver.ca/dhamma/nimitta.html
Mystery Of The Breath Nimitta, accessed February 27, 2026, https://vbgnet.org/Articles/The-Mystery-of-The-Breath-Nimitta.pdf
The Nimitta in Breath Meditation, accessed February 27, 2026, https://www.leighb.com/case_of_the_missing_simile.htm
The Four Tetrads of Ānāpānasati (Mindfulness of Breathing) mirrors the Four Foundations of Mindfulness (Satipaṭṭhāna) : r/theravada – Reddit, accessed February 27, 2026, https://www.reddit.com/r/theravada/comments/1j4vkyw/the_four_tetrads_of_%C4%81n%C4%81p%C4%81nasati_mindfulness_of/
All 16 Steps | Breath Meditation | Anapanasati | Ajahn Dhammasiha – YouTube, accessed February 27, 2026, https://www.youtube.com/watch?v=Gq8zKJ12wgI
Anapanasati Sutta: Mindfulness of Breathing – Access to Insight, accessed February 27, 2026, https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.118.than.html
16 steps of Anapanasati (Ānāpānasati) from Tipitaka : r/vipassana – Reddit, accessed February 27, 2026, https://www.reddit.com/r/vipassana/comments/f4axhh/16_steps_of_anapanasati_%C4%81n%C4%81p%C4%81nasati_from_tipitaka/
All Four Tetrads at Once | Meditations 11 | ebook on dhammatalks.org, accessed February 27, 2026, https://www.dhammatalks.org/books/Meditations11/Section0006.html
Study and Research Section – Tipitaka Network, accessed February 27, 2026, https://www.tipitaka.net/tipitaka/study/pageload.php?book=010&page=00x
The river of breath – CHELTENHAM ZEN, accessed February 27, 2026, https://www.cheltenhamzen.co.uk/writings/the-river-of-breath
Robustness of a good simile – Discussion – SuttaCentral, accessed February 27, 2026, https://discourse.suttacentral.net/t/robustness-of-a-good-simile/7667
The Progress of Insight: (Visuddhiñana-katha), accessed February 27, 2026, https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/mahasi/progress.html
vipassana, accessed February 27, 2026, https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/5-personen/analayo/encyclopedia-entries/vipassananana.pdf
The Seven Contemplations of Insight – A Treatise on Insight Meditation – Well-Aware-Ness, accessed February 27, 2026, https://www.wellawareness.com.au/wp-content/uploads/2021/03/Seven-Contemplations-of-Insight.pdf
Vipassana taught in the Anapanasati Sutta – Dhammaloka Community, accessed February 27, 2026, https://bswa.org/forum/forum/discussion/sutta-vinaya-and-pali/233-vipassana-taught-in-the-anapanasati-sutta
[theory] The Manual of Insight study group – chapter 7: the 18 Great Insight Knowledges : r/streamentry – Reddit, accessed February 27, 2026, https://www.reddit.com/r/streamentry/comments/83h2am/theory_the_manual_of_insight_study_group_chapter/

Step-by-Step Guide for Anapanasati (Mindfulness of Breathing) – Dhamma Talk by Venerable Rajagiriye Ariyagnana Thero | From the Series “On the Path of Great-Arahants” : r/theravada – Reddit, accessed February 27, 2026, https://www.reddit.com/r/theravada/comments/1o6el8e/stepbystep_guide_for_anapanasati_mindfulness_of/