අභිධර්ම පිටකයට අයත් සත්වන මෙන්ම අවසාන ප්රකරණය වන පට්ඨාන පාලිය, බුදුදහමේ පවතින දර්ශනික මෙන්ම මනෝවිද්යාත්මක ගැඹුර විදහා දක්වන අතිශය වැදගත් නිබන්ධනයකි. මෙයට ‘මහා ප්රකරණය’ යන නාමය භාවිත කරනු ලබන්නේ එහි ඇති අනන්ත වූ විෂය පථය, ගණනය කළ නොහැකි නය ක්රම (Methods of Interpretation) සහ විග්රහ කරනු ලබන ධර්මතාවල ඇති අතිමහත් බව හේතුවෙනි.1 බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් සිව්වන සතියේ රතනඝරයෙහි වැඩ වෙසෙමින් මෙම පට්ඨාන ධර්මය මෙනෙහි කරන කල්හි, උන්වහන්සේගේ මනස අතිශය ප්රභාමත් වූ බවත්, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ශරීරයෙන් සවණක් රැස් විහිදුණු බවත් සම්ප්රදායික බෞද්ධ සාහිත්යයෙහි සඳහන් වේ.2 පට්ඨාන යන්නෙහි සරල අර්ථය වන්නේ ‘විවිධ වූ හේතු සාධක’ හෝ ‘ප්රත්යයන්ගේ ක්රමවේදය’ යන්නයි.1
මෙම ලිපිය මගින් පට්ඨාන ධර්මයේ එන සූවිසි ප්රත්යයන්, ඒවායේ ක්රියාකාරිත්වය, නාම-රූප ධර්මයන් අතර පවතින අන්තර් සබඳතාවය සහ මෙමගින් විශ්වයේ පැවැත්ම විග්රහ කරන ආකාරය පිළිබඳව ඉතාම සරල නිරීක්ෂණයක යෙදේ. පට්ඨාන දේශනාව යනු ලෝකයේ පවතින සෑම සංස්කාර ධර්මයක්ම තවත් ධර්මයකට සාපේක්ෂව පවතින ආකාරය විද්යාත්මකව පැහැදිලි කරන පද්ධතියකි.5
පට්ඨාන ධර්මයේ ව්යුහය සහ සංවිධානය
පට්ඨාන පාලිය ගොඩනැගී ඇත්තේ අභිධර්මයේ සප්ත ප්රකරණ අතරින් පළමු වැන්න වන ධම්මසංගණී ප්රකරණයෙහි දැක්වෙන මාතිකා (විෂය මූලික කරුණු) පදනම් කරගෙනයි. මෙහිදී තික මාතිකා 22 ක් සහ දුක මාතිකා 100 ක් ඔස්සේ සියලු පරමාර්ථ ධර්මයන් ප්රත්ය විසිහතරකට යටත් කර විග්රහ කරනු ලබයි.1 පට්ඨාන දේශනාවේ ඇති සංකීර්ණත්වය සහ පරිපූර්ණත්වය තේරුම් ගැනීමට එහි ඇති මූලික බෙදීම් හඳුනා ගැනීම අත්යවශ්ය වේ.
| පට්ඨාන මූලික බෙදීම් | විස්තරය |
| අනුලෝම පට්ඨානය | ප්රත්ය ධර්මයන් පවතින ආකාරය (පච්චයෝති) විග්රහ කිරීම.1 |
| පච්චනීයක පට්ඨානය | ප්රත්ය ධර්මයන් නොපවතින ආකාරය (න පච්චයෝති) විග්රහ කිරීම.1 |
| අනුලෝම පච්චනීයකය | පවතින සහ නොපවතින ප්රත්ය ධර්මයන් මිශ්රව විග්රහ කිරීම.1 |
| පච්චනීයක අනුලෝමකය | නොපවතින සහ පවතින ප්රත්ය ධර්මයන් මිශ්රව විග්රහ කිරීම.1 |
මෙම සිව්වැදෑරුම් පට්ඨානයන් තික සහ දුක මාතිකා සමඟ සංකලනය වූ විට තවත් කොටස් හයකට බෙදේ. එනම් තික පට්ඨානය, දුක පට්ඨානය, දුක-තික පට්ඨානය, තික-දුක පට්ඨානය, තික-තික පට්ඨානය සහ දුක-දුක පට්ඨානය වශයෙනි.1 මෙලෙස සිදුකරන විග්රහයන් තුළින් පට්ඨාන ධර්මය ‘අනන්තනය සමන්ත පට්ඨානය’ හෙවත් නිම කළ නොහැකි ක්රමවේද සහිත දේශනාවක් බවට පත් වේ.1
සූවිසි ප්රත්යධර්මයන් පිළිබඳ විධිමත් විග්රහය
පට්ඨාන ප්රකරණයේ මූලික අඩිතාලම වන්නේ ප්රත්ය විසිහතරයි. ප්රත්යයක් (Paccaya) යනු ඵලයක් ඉපදවීමට හෝ පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වන ශක්තියකි.4 (සූත්ර දේශනාවලදී හේතුව සහ ඵලය පමණක් දක්වන නමුත්, පට්ඨාන දේශනාව මගින් එම හේතුව ඵලයට බලපාන ‘ආකාරය’ හෙවත් ‘ප්රත්ය සත්තිය’ (Conditioning force) විග්රහ කරයි.)2
| පාලි නාමය | සරල සිංහල අර්ථය | උපමාව |
| 1. හේතු පච්චයෝ | හේතු ප්රත්යය | ගසක මුල් වැනි 7 |
| 2. ආරම්මණ පච්චයෝ | අරමුණු ප්රත්යය | අන්ධයෙකුගේ සැරයටිය වැනි 4 |
| 3. අධිපති පච්චයෝ | අධිපති ප්රත්යය | සක්විති රජෙකු වැනි 3 |
| 4. අනන්තර පච්චයෝ | අනන්තර ප්රත්යය | රජුගෙන් පසු රජවන කුමරු වැනි 3 |
| 5. සමනන්තර පච්චයෝ | සමනන්තර ප්රත්යය | ඉතා නිවැරදි අනුපිළිවෙළ වැනි 5 |
| 6. සහජාත පච්චයෝ | සහජාත ප්රත්යය | පහන් සිළ සහ ආලෝකය වැනි 5 |
| 7. අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයෝ | අන්යෝන්ය ප්රත්යය | තුන්පොදක් (Tripod) වැනි 3 |
| 8. නිස්සය පච්චයෝ | නිස්සය ප්රත්යය | පෘථිවිය ගසකට උපකාරී වන්නාක් වැනි 4 |
| 9. උපනිස්සය පච්චයෝ | උපනිස්සය ප්රත්යය | මහා වර්ෂාව ගංගාවකට වැනි 3 |
| 10. පුරේජාත පච්චයෝ | පුරේජාත ප්රත්යය | හිරු එළිය කලින් ඉපදීම වැනි 3 |
| 11. පච්ඡාජාත පච්චයෝ | පච්ඡාජාත ප්රත්යය | පසුව ලැබෙන ආහාරය දරුවාට වැනි 3 |
| 12. ආසේවන පච්චයෝ | ආසේවන ප්රත්යය | නැවත නැවත කියවීම වැනි 3 |
| 13. කම්ම පච්චයෝ | කර්ම ප්රත්යය | බීජයක ඇති පැලවීමේ ශක්තිය වැනි 4 |
| 14. විපාක පච්චයෝ | විපාක ප්රත්යය | සුළඟ නිශ්චල වීම වැනි 3 |
| 15. ආහාර පච්චයෝ | ආහාර ප්රත්යය | රුකුලක් ලබා දීම වැනි 3 |
| 16. ඉන්ද්රිය පච්චයෝ | ඉන්ද්රිය ප්රත්යය | විෂය පථය පාලනය කිරීම වැනි 3 |
| 17. ඣාන පච්චයෝ | ඣාන ප්රත්යය | එකඟව බැලීම වැනි 3 |
| 18. මග්ග පච්චයෝ | මාර්ග ප්රත්යය | ගමනාන්තයට මග පෙන්වීම වැනි 3 |
| 19. සම්පයුත්ත පච්චයෝ | සම්පයුත්ත ප්රත්යය | කිරි සහ ජලය මිශ්ර වීම වැනි 3 |
| 20. විප්පයුත්ත පච්චයෝ | විප්පයුත්ත ප්රත්යය | තෙල් සහ ජලය වැනි 3 |
| 21. අත්ථි පච්චයෝ | අත්ථි ප්රත්යය | පවතිමින් උපකාර වීම 5 |
| 22. නත්ථි පච්චයෝ | නත්ථි ප්රත්යය | ඉවත් වී උපකාර වීම 3 |
| 23. විගත පච්චයෝ | විගත ප්රත්යය | පහව ගොස් ඉඩ ලබා දීම 4 |
| 24. අවිගත පච්චයෝ | අවිගත ප්රත්යය | ඉවත් නොවී රඳා පැවතීම 8 |
1. හේතු ප්රත්යය (Hetu Paccaya)
හේතු ප්රත්යය යනු යම් ධර්මයක මූලික පදනම සකස් කරන ශක්තියයි. ගසක මුල් පොළොවට තදින් බැස ගස ස්ථාවරව පවත්වා ගන්නා සේ, ලෝභ, දෝස, මෝහ (අකුසල හේතු) සහ අලෝභ, අදෝස, අමෝහ (කුසල හේතු) යන ප්රත්ය ධර්මයන් සිත සහ එම සිතින් හටගන්නා රූප ධර්මයන් ස්ථාවරව පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ.5 උදාහරණයක් ලෙස, සිතේ ද්වේෂය ඇති වූ විට, එම ද්වේෂය නිසා ඇතිවන සිතිවිලි සහ ශාරීරික රළු බව ඇති කරන්නේ මෙම හේතු ප්රත්ය ශක්තියෙනි.7
2. ආරම්මණ ප්රත්යය (Arammana Paccaya)
සිතක් හට ගැනීමට අත්යවශ්යයෙන්ම අරමුණක් අවශ්ය වේ. රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ සහ ධම්ම යන අරමුණු හය සිතට ආරම්මණ ප්රත්යයෙන් උපකාරී වේ.4 අන්ධ පුද්ගලයෙකුට ගමන් කිරීමට සැරයටියක් ආධාර වන්නා සේ, සිත හට ගැනීමට රූපය හෝ ශබ්දය වැනි අරමුණක් ආධාර වේ.7 රෝස මලක් දකින විට එම රෝස මල සිතට ආරම්මණ ප්රත්යයෙන් උපකාර වන අතර එමගින් දැකීමේ සිත (චක්ඛු විඤ්ඤාණය) හට ගනී.4
3. අධිපති ප්රත්යය (Adhipati Paccaya)
යම් ක්රියාවකදී හෝ සිතුවිලි ක්රියාවලියකදී ප්රධානත්වය ගන්නා බලය අධිපති ප්රත්යයයි. මෙය ආකාර දෙකකි: ආරම්මණාධිපති සහ සහජාතාධිපති.3 සක්විති රජෙකු තමා යටතේ සිටින සේනාව මෙහෙයවන්නා සේ, අධිපති ධර්මයන් සිත සහ චෛතසික තමන්ට අවශ්ය පරිදි මෙහෙයවයි. ඡන්දය (කැමැත්ත), වීරිය (උත්සාහය), චිත්ත (සිත) සහ වීමංසා (ප්රඥාව) යන හතර අධිපති ධර්මයන් ලෙස ක්රියා කරයි.3
4-5. අනන්තර සහ සමනන්තර ප්රත්යයන් (Anantara & Samanantara Paccaya)
මෙම ප්රත්ය දෙක මගින් සිතේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම පැහැදිලි කෙරේ. එක් සිතක් නිරුද්ධ වූ වහාම කිසිදු පරතරයක් නොමැතිව ඊළඟ සිත ඉපදීමට ඉඩ ලබා දීම ‘අනන්තර’ සහ ‘සමනන්තර’ ප්රත්යයන්ගෙන් සිදු වේ.3 මෙය හරියට රජෙකු මිය ගිය සැනින් පරතරයක් නොමැතිව ඔහුගේ පුත් කුමරු රජකමට පත්වීම වැනිය.2 මෙමගින් සිතුවිලි දාමයේ අඛණ්ඩතාවය (චිත්ත සන්තානය) තහවුරු වේ.5
6-7. සහජාත සහ අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්රත්යයන් (Sahajata & Annamanna Paccaya)
සහජාත යනු එකවර ඉපදීමයි. පහනක් දල්වන විට එහි සිළුව, ආලෝකය සහ තාපය එකවර හටගන්නා සේ, නාම ධර්ම (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ) සියල්ල එකවර සහජාත ප්රත්යයෙන් උපදියි.5 අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්රත්යය යනු එම උපන් ධර්මයන් එකිනෙකාට අන්යෝන්ය වශයෙන් උපකාර වීමයි.5 මෙය තුන්පොදක් (Tripod) එකිනෙක මත හේත්තු වී සිටින්නා සේ එක් ධර්මයක් පවතින්නේ අනෙක් ධර්මයේ උපකාරයෙනි.3
8-9. නිස්සය සහ උපනිස්සය ප්රත්යයන් (Nissaya & Upanissaya Paccaya)
නිස්සය යනු පදනමක් ලෙස උපකාර වීමයි. ගොඩනැගිල්ලක් පොළොව මත පදනම් වන්නා සේ, සිත ඉන්ද්රිය රූප මත පදනම්ව හටගනී.4 උපනිස්සය යනු ඉතා බලවත් වූ ආධාරයකි.5 මෙය ප්රධාන වශයෙන් ආකාර තුනකි 5:
- ආරම්මණූපනිස්සය: ඉතා බලවත් අරමුණක් නිසා ඇතිවන සිතේ නැමියාව.
- අනන්තරූපනිස්සය: අතරක් නැතිව පවතින බලවත් සිත් පරම්පරාව.
- පකතූපනිස්සය: ස්වභාවිකව හෝ පුරුද්දක් ලෙස ඇතිවන බලවත් හේතුව (උදා: කලින් කළ පින් පව් පසුකාලීනව බලවත් ලෙස බලපෑම).4
10-11. පුරේජාත සහ පච්ඡාජාත ප්රත්යයන් (Purejata & Pacchajata Paccaya)
පුරේජාත ප්රත්යය යනු කලින් ඉපදී පසුව උපන් දෙයට උපකාර වීමයි. අපගේ ඇස සහ දකින රූපය කලින් ඉපදී තිබිය යුතුය, එවිටයි චක්ඛු විඤ්ඤාණය පසුව ඉපදෙන්නේ.3 පච්ඡාජාත ප්රත්යය යනු පසුව ඉපදී කලින් උපන් දෙයට උපකාර වීමයි. දරුවෙකු ඉපදී කාලයකට පසු ගන්නා ආහාරය, කලින් උපන් ඔහුගේ ශරීරය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වන්නාක් වැනිය.3
12-13. ආසේවන සහ කම්ම ප්රත්යයන් (Asevana & Kamma Paccaya)
ආසේවන යනු නැවත නැවත පුරුදු වීමයි. යම් පාඩමක් නැවත නැවත කියවීමෙන් එය මතකයේ රැඳෙන්නා සේ, ජවන සිත් වාර හතකදී එකම ශක්තිය නැවත නැවත මෙනෙහි වීමෙන් සිතේ බලය වැඩි වේ.3 කම්ම ප්රත්යය යනු චේතනාව මගින් ඇතිවන ශක්තියයි.4 මෙය සහජාත කම්ම (ක්රියාව කරන මොහොතේ ඇතිවන ශක්තිය) සහ නානාක්ඛණික කම්ම (පසුකාලීනව විපාක දීමට ඉතිරිවන කර්ම බලය) ලෙස දෙවැදෑරුම් වේ.8
14. විපාක ප්රත්යය (Vipaka Paccaya)
විපාක ප්රත්යය යනු කර්මය නිසා හටගත්, තදුභය ශාන්ත වූ ස්වභාවයෙන් යුත් ප්රත්යයකි. කුසල හෝ අකුසල කර්මයක ප්රතිඵලයක් ලෙස හටගන්නා විපාක සිත් සහ ඒවා සමඟ යෙදෙන චෛතසික එකිනෙකට උපකාරී වීම මෙහිදී සිදු වේ.3 උපමාව: හමන සුළඟ නිශ්චල වූ විට දැනෙන සිසිලස මෙන්, විපාක ධර්මයෝ අතිශය ශාන්තව හා උත්සාහයකින් තොරව හටගනිති.
15. ආහාර ප්රත්යය (Ahara Paccaya)
රූප සහ නාම ධර්මයන් පවත්වා ගැනීමට අවශ්ය ශක්තිය ලබා දීම ආහාර ප්රත්යයයි. මෙය දෙවැදෑරුම් වේ:
- කබලිංකාර ආහාර: ශරීරය (රූපය) පවත්වා ගැනීමට ගන්නා භෞතික ආහාර.3
- නාම ආහාර: ස්පර්ශ, මනෝසංචේතනා සහ විඤ්ඤාණ යන මේවා සිත සහ සෙසු නාම ධර්මයන් පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ.3 උපමාව: ගොඩනැගිල්ලක් කඩා නොවැටී පවත්වා ගැනීමට යොදන රුකුලක් (ආධාරකයක්) වැනිය.
16. ඉන්ද්රිය ප්රත්යය (Indriya Paccaya)
තම තමාට අයත් විෂය පථය තුළ අධිපති බලයක් පවත්වමින් උපකාර වීම ඉන්ද්රිය ප්රත්යයයි. ඇස, කන ආදී රූප ඉන්ද්රියයන් මෙන්ම ශ්රද්ධාව, වීරිය, ප්රඥාව වැනි නාම ඉන්ද්රියයන් ද මීට අයත් වේ.3 උපමාව: රටක අමාත්යවරුන් තමන්ට පැවරුණු අමාත්යාංශය තුළ පමණක් බලය පතුරුවන්නා සේ, ඇස රූපය දැකීමෙහි පමණක් බලය පතුරුවයි.
17. ඣාන ප්රත්යය (Jhana Paccaya)
අරමුණක් දෙස එකඟව බැලීමට හෝ අරමුණෙහි තදින් බැස ගැනීමට උපකාර වන ශක්තියයි. විතක්ක, විචාර, ප්රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා යන ඣාන අංග මගින් සිත අරමුණක ස්ථාවරව තබයි.3 උපමාව: උස් තැනක සිට පහත් බිමක් දෙස එක එල්ලේ බලා සිටින්නාක් මෙනි.
18. මාර්ග ප්රත්යය (Magga Paccaya)
සිත සහ සෙසු ධර්මයන් නිශ්චිත ගමනාන්තයක් (සුගතිය හෝ දුගතිය/නිවන) කරා මෙහෙයවන ප්රත්ය ශක්තියයි. සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ග අංග මෙහිදී ප්රධාන වේ. 3 උපමාව: මගියෙකු තමාට අවශ්ය නගරයට රැගෙන යන මග පෙන්වන්නෙකු හෝ වාහනයක් වැනිය.
19. සම්පයුත්ත ප්රත්යය (Sampayutta Paccaya)
සිත සහ චෛතසික එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි ලෙස අතිශය සමීපව මිශ්ර වී උපකාර වීමයි. මේවා එකම අරමුණක් ගනී, එකටම උපදියි, එකටම නිරුද්ධ වේ.3 උපමාව: ජලය සහ කිරි මිශ්ර වූ විට ඒවා වෙන් කළ නොහැකි ලෙස එකට පවතින්නාක් මෙනි.
20. විප්පයුත්ත ප්රත්යය (Vippayutta Paccaya)
නාම ධර්මයන් රූප ධර්මයන්ටත්, රූප ධර්මයන් නාම ධර්මයන්ටත් එකිනෙකට මිශ්ර නොවී (වෙන්ව පවතිමින්) උපකාර වීමයි.3 උපමාව: තෙල් සහ ජලය බඳුනක එකට තිබුණ ද ඒවා මිශ්ර නොවී වෙන්ව පවතින්නාක් මෙනි.
21 – 24. අත්ථි, නත්ථි, විගත සහ අවිගත ප්රත්යයන්
මෙම ප්රත්ය හතර පට්ඨාන දේශනාවේ ඇති අතිශය ගැඹුරු සබඳතා විදහා දක්වයි:
- 21. අත්ථි ප්රත්යය (ATTHI): ප්රත්ය ධර්මය දැනට විද්යමානව පවතිමින් ඵලයට උපකාර වීම (උදා: හිරු එළිය පවතින නිසා අපට පෙනීම ලැබීම).5
- 22. නත්ථි ප්රත්යය (NATTHI): ප්රත්ය ධර්මය නැති වී (නිරුද්ධ වී) යාමෙන් ඊළඟ ධර්මයට ඉපදීමට ඉඩ ලබා දීම (උදා: පෙර සිත නිරුද්ධ වීමෙන් පසු සිතට ඉඩ ලැබීම).3
- 23. විගත ප්රත්යය (VIGATA): ප්රත්ය ධර්මය ඉවත් වී යාමෙන්ම උපකාර වීම (නත්ථි ප්රත්යයට සමාන අර්ථයකි).4
- 24. අවිගත ප්රත්යය (AVIGATA): ප්රත්ය ධර්මය පහව නොගොස් රැඳී සිටිමින් ඵලයට උපකාර වීම (අත්ථි ප්රත්යයට සමාන අර්ථයකි).8
නාම සහ රූප ධර්මයන් අතර අන්තර් සම්බන්ධතාවය
පට්ඨාන දේශනාවේ මූලික අරමුණ වන්නේ නාම (සිත සහ චෛතසික) සහ රූප (පදාර්ථ) අතර පවතින සම්බන්ධතාවය විද්යාත්මකව විග්රහ කිරීමයි.7 පුද්ගලයෙකු යනු මෙම නාම සහ රූප පද්ධතියේ සංකලනයක් මිස ස්ථිර වූ ආත්මයක් නොවන බව පට්ඨානය පෙන්වා දෙයි.10
| සම්බන්ධතාවය | පට්ඨාන විග්රහය | ප්රධාන ප්රත්යයන් |
| නාමයෙන් නාමයට | එක් සිතක් තවත් සිතකට උපකාර වීම.7 | අනන්තර, සමනන්තර, ආසේවන |
| නාමයෙන් රූපයට | සිතේ බලපෑමෙන් ශරීරය ක්රියා කිරීම (උදා: ඇවිදීම).7 | සහජාත, පච්ඡාජාත |
| රූපයෙන් නාමයට | ඉන්ද්රිය රූපයන් සිතට අරමුණු ලබා දීම.7 | ආරම්මණ, පුරේජාත, නිස්සය |
| රූපයෙන් රූපයට | භෞතික පදාර්ථ එකිනෙකට උපකාර වීම (උදා: ආහාරයෙන් ශරීරය වැඩීම).7 | ආහාර, අත්ථි, අවිගත |
නාම-රූප ධර්මයන්ගේ මෙම අන්තර් රඳා පැවැත්ම හේතුවෙන් ‘මම’ යනුවෙන් ස්වාධීන පුද්ගලයෙකු නැති බවත්, පවතින්නේ ප්රත්යයන්ගේ එකතුවක් පමණක් බවත් විග්රහ කෙරේ.10 මෙය පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව තවදුරටත් පුළුල් කරමින් කරන විග්රහයකි.6
පට්ඨාන දේශනාවේ දාර්ශනික සහ ප්රායෝගික වැදගත්කම
පට්ඨාන ධර්මය හුදෙක් ශාස්ත්රීය විග්රහයක් පමණක් නොව, විදර්ශනා භාවනාවේදී යෝගියෙකුට අත්යවශ්ය වන ප්රඥාව ලබා දෙන්නකි. ලෝකය දෙස ‘ප්රත්ය’ ඇසින් බැලීමෙන් වැරදි දෘෂ්ටීන් පහව යයි.4
අහඹු බව සහ දේව නිර්මාණවාදය බැහැර කිරීම
ලෝකයේ කිසිදු දෙයක් අහඹු ලෙස හෝ දේව කැමැත්ත මත සිදු නොවන බව පට්ඨාන දේශනාව මගින් තර්කානුකූලව ඔප්පු කරයි. සෑම ඵලයකටම නිශ්චිත හේතුවක් මෙන්ම එම හේතුව ඵලය සමඟ සම්බන්ධ වන ආකාරයක් ද ඇත.5 මෙය නූතන විද්යාවේ එන ‘හේතුඵලවාදයට’ (Causality) වඩා බෙහෙවින් ගැඹුරු පද්ධතියකි.6
විදර්ශනා ඤාණය සඳහා දායකත්වය
යෝගියෙකු භාවනා කරන විට තමා තුළ හටගන්නා වේදනාවන්, සිතිවිලි සහ ශාරීරික චලනයන් දෙස බලා ඒවායේ පවතින පට්ඨාන සබඳතා හඳුනා ගැනීමෙන් ‘නාම-රූප පරිච්ඡේද ඤාණය’ සහ ‘පච්චය පරිග්ගහ ඤාණය’ ලබයි.11 උදාහරණයක් ලෙස, සිතක් හටගත්තේ ඇස සහ රූපය නිසා බවත්, එය නිස්සය සහ ආරම්මණ ප්රත්යයෙන් සිදුවූවක් බවත් අවබෝධ කර ගැනීම සසරින් එතෙර වීමට මග පාදයි.10
රේණුකානේ චන්දවිමල මහා නාහිමියන් වැනි වියත් උතුමන්ගේ ‘පට්ඨාන මහා ප්රකරණ සන්නය’ වැනි කෘති මෙම අතිශය ගැඹුරු ධර්මය සාමාන්ය ජනයාට තේරුම් ගත හැකි පරිදි සරල කිරීමට මහත් දායකත්වයක් සපයා ඇත.2 අවසාන වශයෙන්, පට්ඨාන ධර්මය යනු විශ්වයේ පැවැත්ම පිළිබඳ සිතියම වන අතර එය නිවැරදිව කියවා ගැනීමෙන් නිවන කරා යන මාවත පැහැදිලි කර ගත හැකිය.1
(මෙහි සම්පූර්ණ විග්රහය සහ පර්යේෂණාත්මක කරුණු ප්රත්ය විසිහතරෙහි ගැඹුරු අර්ථ සහ නාම-රූප අන්තර් සබඳතාවය මත පදනම්ව ගොඩනගා ඇත. මෙමගින් පට්ඨාන ධර්මයේ ඇති විද්යාත්මක සහ දාර්ශනික වටිනාකම මනාව විදහා දැක්වේ.8)
උපුටා දක්වන ලද කෘති
- Guide to Tipitaka: Abhidhamma Pitaka – Outline of the Patthana System of Relations – buddhanet.net, accessed March 3, 2026, https://www.buddhanet.net/pattasys/
- CONDITIONAL RELATIONS (PATTHANA) – Daily News, accessed March 3, 2026, https://archives1.dailynews.lk/2022/07/13/features/282886/conditional-relations-patthana
- Patthana | Wikipitaka – The Completing Tipitaka – Fandom, accessed March 3, 2026, https://tipitaka.fandom.com/wiki/Patthana
- An Introduction To The Law Of Conditionality (Paṭṭhāna) : r/theravada – Reddit, accessed March 3, 2026, https://www.reddit.com/r/theravada/comments/1cayz8h/an_introduction_to_the_law_of_conditionality/
- Paṭṭhāna – Wikipedia, accessed March 3, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Pa%E1%B9%AD%E1%B9%ADh%C4%81na
- (PDF) Verifying The Origin Of Everything – ResearchGate, accessed March 3, 2026, https://www.researchgate.net/publication/356670047_Verifying_The_Origin_Of_Everything
- Summary of the 24 Paccaya – Abhidhamma – Classical Theravāda, accessed March 3, 2026, https://classicaltheravada.org/t/summary-of-the-24-paccaya/1832
- 24 Patthana Conditional Relations | PDF | Object (Philosophy) – Scribd, accessed March 3, 2026, https://www.scribd.com/document/59862146/51960831-24-Patthana-Conditional-Relations
- Nāmarūpa – Encyclopedia of Buddhism, accessed March 3, 2026, https://encyclopediaofbuddhism.org/wiki/N%C4%81mar%C5%ABpa
- Nama-Rupa in Dependent Origination | UPSC Mains PHILOSOPHY-PAPER-I 2011 – Dalvoy, accessed March 3, 2026, https://www.dalvoy.com/en/upsc/mains/previous-years/2011/philosophy-paper-i/nama-rupa-dependent-origination
- Nama/Rupa, accessed March 3, 2026, https://obo.genaud.net/backmatter/glossology/glossology/nama-rupa.htm
- Nāmarupa – Different Types | Pure Dhamma, accessed March 3, 2026, https://puredhamma.net/key-dhamma-concepts/nama-rupa-to-namarupa/namarupa-different-types/
- භාවනා 2: නාම රූප ධර්ම (Nama-Rupa Dharma) (සිංහල) – YouTube, accessed March 3, 2026, https://www.youtube.com/watch?v=KAmm301dMPw
