චතුරාර්ය සත්‍යය, දුක, තණ්හාව සහ ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය

ප්‍රස්ථාවනාව

අපගේ ජීවිතයේ දුකක් ඇත. එය ත්‍රිවිධාකාර වේ: විඳීම නිසා ඇතිවන දුක, වෙනස්වීම නිසා ඇතිවන දුක, හේතූන් නිසා සකස් වූ සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ (පැවැත්මේ) සහජ අස්ථාවර ස්වභාවය නිසා ඇතිවන දුක. දුකට හේතුව තණ්හාවයි.

තණ්හාව යනු, කයට දැනෙන පිපාසය මෙන් මනසට දැනෙන පිපාසයයි. තණ්හාව ද ත්‍රිවිධාකාර වේ: කාම වස්තූන් කෙරෙහි තණ්හාව, “වීම” සඳහා තණ්හාව, “නොවීම” සඳහා තණ්හාව. තණ්හාව නැති කළ හොත් දුකද නැතිවේ.

තණ්හාව නැති කිරීමට ඇති මාර්ගය ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එය ද ත්‍රිවිධාකාර වේ: යහපත් හැසිරීම, නිවැරදි මානසික එකඟතාව, නිවැරදි අවබෝධය.

පටුන

1. චතුරාර්ය සත්‍යය:

දුක, දුකට හේතුව, දුක නැති කිරීම සහ ඒ සඳහා වූ මාර්ගය

2. දුක:

සංසාරගත සත්ත්වයාගේ යථාර්ථය

3. තණ්හාව:

දුකට හේතුව

4. ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය:

දුක නැති කිරීමේ මාර්ගය

5. යොමුව

6. පරිශිෂ්ටය:

පාරිභාෂික වචන සහ වැඩිදුර විස්තර

චතුරාර්ය සත්‍යය – දුක, දුකට හේතුව, දුක නැති කිරීම සහ ඒ සඳහා වූ මාර්ගය

හැඳින්වීම: බුදු දහමේ හරය සහ අත්තිවාරම

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සමස්ත ධර්මයේම හරය සහ අත්තිවාරම ලෙස චතුරාර්ය සත්‍යය හැඳින්විය හැකිය. එය අප සියලු දෙනා අත්විඳින ජීවිතයේ යථාර්ථය, එහි පවතින ගැටලු සහ එම ගැටලුවලින් සදහටම මිදීම සඳහා වූ ප්‍රායෝගික ක්‍රමවේදය පැහැදිලි කරන විශ්වීය සත්‍යයන් හතරකි. මෙම සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම, බුදු දහමේ ඉගැන්වෙන විමුක්ති මාර්ගයට පිවිසීමේ පළමු සහ අත්‍යවශ්‍යම පියවරයි.

චතුරාර්ය සත්‍යය

1. දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය
2. දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය
3. දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය
4. දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය

මෙම සත්‍යයන් හතර, අපගේ ජීවිතයේ දුක්ඛිත ස්වභාවය හඳුනාගැනීමේ සිට, එම දුකින් සම්පූර්ණයෙන්ම නිදහස් වන නිවන අවබෝධ කරගැනීම දක්වා වූ සම්පූර්ණ ක්‍රියාවලිය ආවරණය කරයි. එය ඉතාමත් තාර්කික සහ ක්‍රමානුකූල රාමුවක් ලෙස සැකසී ඇත. මෙම ව්‍යුහය දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකුගේ රෝග විනිශ්චයකට සමාන කළ හැකිය:

1. දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය (දතයුතු යුතු): රෝග ලක්ෂණ හඳුනා ගැනීම. (“දුකක් පවතී.”)
2. දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය (ප්‍රහාණය කළ යුතු): රෝගයට හේතුව සොයා ගැනීම. (“මෙයයි දුකට හේතුව.”)
3. දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය (පසක්/අවබෝධ කළයුතු): රෝගය සුව කළ හැකි බවට තහවුරු කිරීම. (“දුක නැති කිරීමක් පවතී.”)
4. දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය (වැඩිය යුතු): රෝගය සුව කිරීම සඳහා වූ ඖෂධ සහ ප්‍රතිකාර නියම කිරීම. (“මෙයයි දුක නැති කරන මාර්ගය.”)

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පළමු ධර්ම දේශනාව

බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් අනතුරුව, පස්වග මහණුන්ට දේශනා කළ පළමු ධර්ම දේශනාව වූයේ “ධම්මචක්කප්පවත්ත සූත්‍රයයි”. එම සූත්‍ර දේශනාවේ සම්පූර්ණ අන්තර්ගතයම වූයේ මෙම චතුරාර්ය සත්‍යයයි. මෙයින්ම එහි ඇති මූලික සහ කේන්ද්‍රීය වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. එසේම, බුදුන් වහන්සේගේ සමස්ත ඉගැන්වීම්, මෙම සත්‍යයන් හතර තවදුරටත් විග්‍රහ කිරීමක් ලෙස ද සැලකිය හැකිය. ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය, එනම් දුකින් මිදීමේ මාර්ගය, චතුරාර්ය සත්‍යයෙන් හතරවැන්න වන අතර, එම මාර්ගයේ පළමු අංගය වන්නේද චතුරාර්ය සත්‍යය නිවැරදිව වටහා ගැනීමයි.

චතුරාර්ය සත්‍යය අපට වැදගත් වන්නේ ඇයි?

අප ජීවත් වන නූතන ලෝකය ආතතිය, කනස්සල්ල, බලාපොරොත්තු සුන්වීම් සහ අසහනයෙන් පිරී පවතී. අප කොතරම් භෞතික සැප සම්පත් රැස් කළ ද, “යමක් මදි” යන හැඟීම හෝ ජීවිතයේ අස්ථිරභාවය පිළිබඳ සියුම් දුකක් නිරන්තරයෙන්ම අප තුළ පවතී. චතුරාර්ය සත්‍යය යනු මෙම තත්ත්වයන් තේරුම් ගැනීමට සහ ඒවාට ස්ථිරසාර විසඳුමක් සොයා ගැනීමට ඇති ප්‍රායෝගික මඟ පෙන්වීමකි. එය දාර්ශනික සංකල්පයක් නොව, අපගේ එදිනෙදා ජීවිතයේදී අත්විඳින මානසික පීඩාවන්, සම්බන්ධතා වල ගැටලු සහ පැවැත්ම පිළිබඳ ගැඹුරු ප්‍රශ්න සඳහා පිළිතුරු සපයන, කාලානුරූපී මාර්ගෝපදේශයකි.

පළමු වන ආර්ය සත්‍යය: දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය – ජීවිතයේ යථාර්ථය දෙස බැලීම

බුදු දහමේ ඉගැන්වෙන පළමු ආර්ය සත්‍යය වන “දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය” බොහෝ විට “දුක” ලෙස සරලව පරිවර්තනය කළද, එහි අර්ථය ඊට වඩා බෙහෙවින් ගැඹුරු සහ පුළුල් ය. එය හුදෙක් ශාරීරික වේදනාව හෝ මානසික ශෝකය පමණක්ම නොවේ. දුක්ඛ යනු සංස්කාර ලෝකයේ, එනම් හේතූන් නිසා සකස් වූ සියලු දේවල පවතින පොදු ලක්ෂණයක් වන “අතෘප්තිකර බව” හෝ “නොසන්සිඳෙන ස්වභාවය” යි.

‘දුක’ යනු හුදෙක් වේදනාවම නොවේ

දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය යනු ජීවිතය පිළිබඳ අශුභවාදී ප්‍රකාශයක් නොවේ. එය යථාර්ථවාදී විග්‍රහයකි. රෝගයක් සුව කිරීමට නම්, පළමුව රෝගය කුමක්දැයි නිවැරදිව හඳුනාගත යුතුය. එලෙසම, ජීවිතයේ පවතින දුකින් මිදීමට නම්, පළමුව දුක යනු කුමක්දැයි එහි සියලු පැතිකඩයන්ගෙන් අවබෝධ කරගත යුතුය. මෙය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, රෝග ලක්ෂණ පහළ වී තිබියදීත් වෛද්‍යවරයෙකු හමුවීම ප්‍රතික්ෂේප කරන රෝගියෙකු හා සමාන ය. එමගින් රෝගය සුව නොවන අතර, එය තවදුරටත් වර්ධනය වීමට ඉඩ හැරීමක් පමණක් සිදු වේ. එබැවින්, දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම, විමුක්තිය කරා යන ගමනේ පළමු සහ අත්‍යවශ්‍යම පියවරයි.

දෙවන ආර්ය සත්‍යය: දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය – දුකට හේතුව

දුක නමැති රෝගය හඳුනාගත් පසු, ඊළඟ පියවර වන්නේ එම රෝගයට හේතුව කුමක්දැයි නිවැරදිව සොයා බැලීමයි. දෙවන ආර්ය සත්‍යය හෙවත් ” දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය” මගින් බුදුරජාණන් වහන්සේ දුක හටගැනීමට බලපාන මූලිකම හේතුව පැහැදිලිව පෙන්වා දෙන සේක. එම හේතුව බාහිර ලෝකයේ හෝ වෙනත් පුද්ගලයන් තුළ නොව, අපගේම මනස තුළ පවතින “තණ්හාව” බව උන්වහන්සේ දේශනා කළහ.

දුකට හේතුව: තණ්හාව

“තණ්හා” යන පාලි වචනයේ සරල අර්ථය “ඇලීම,” “ගිජුකම” හෝ “නොසන්සිඳෙන ආශාව” යන්නයි. එය දැඩි පිපාසයකින් පෙළෙන පුද්ගලයෙකු කොතරම් ජලය පානය කළත් ඔහුගේ පිපාසය සංසිඳෙන්නේ නැත්තා සේ, අපගේ මනස තුළ නිරන්තරයෙන් පවතින නොසන්සිඳෙන “පිපාසයකි.”

අපගේ අවශ්‍යතා සහ උවමනා (Our Needs and Wants) අතර පවතින පරතරය නිර්මාණය කරන්නේත්, එම පරතරය පිරවීම සඳහා ක්‍රියා කිරීමට අපව නිරන්තරයෙන් පොළඹවන්නේත් මෙම තණ්හාවයි. (අවශ්‍යතා (Needs): සීමිත වන අතර, ඒවා අපගේ පැවැත්මට අනිවාර්ය වේ. උවමනා (Wants): අසීමිත වන අතර, ඒවා පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට සහ කාලයෙන් කාලයට වෙනස් වේ. අපට උවමනා (Wants) නොමැතිව ජීවත් විය හැකි නමුත්, අවශ්‍යතා (Needs) නොමැතිව ජීවත් විය නොහැක.)

මෙම සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම අතිශයින්ම බලගතු සහ විමුක්තිදායකය. මන්ද, අප බොහෝ විට අපගේ දුකට හේතුව ලෙස බාහිර සාධකවලට දොස් පැවරීමට පුරුදු වී සිටිමු. “මා අසතුටින් සිටින්නේ මගේ රැකියාව නිසා,” “මා ආතතියෙන් පෙළෙන්නේ අහවල් පුද්ගලයා නිසා,” “මගේ ජීවිතය අසාර්ථක වූයේ රටේ ආර්ථික තත්ත්වය නිසා” යනාදී වශයෙන් සිතීම අපගේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයයි. මෙම චින්තනය මගින් අපව බාහිර ලෝකයේ ගොදුරක් බවට පත් කරන අතර, අපගේ සතුට රඳා පවතින්නේ අපට පාලනය කළ නොහැකි බාහිර සාධක මත බවට හැඟීමක් ඇති කරයි.

එහෙත්, බුදුන් වහන්සේ මෙම දෘෂ්ටිය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කරමින්, දුකට සැබෑ හේතුව අපගේම මනස තුළ පවතින තණ්හාව බව පෙන්වා දුන්හ. එනම්, ප්‍රශ්නය රැකියාව නොව, ඒ පිළිබඳව අප තුළ ඇති ආශාව හෝ ද්වේශය බවද, ප්‍රශ්නය අනෙක් පුද්ගලයා නොව, ඔහුගෙන් හෝ ඇයගෙන් අප බලාපොරොත්තු වන දේ හෝ ඔවුන් කෙරෙහි අප තුළ ඇති ගැටීම බවද පෙන්වා දුන් සේක. මෙම දෘෂ්ටි කෝණය වෙනස් වීම, අපව ඉහත අසරණ තත්ත්වයෙන් මුදාගෙන, අපගේ සතුටේ සහ දුකෙහි වගකීම අප සතු බවට පත් කරයි.

තෙවන ආර්ය සත්‍යය: දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය – දුකෙන් මිදීම

පළමු ආර්ය සත්‍යයෙන් දුක නමැති රෝගය හඳුනාගෙන, දෙවන ආර්ය සත්‍යයෙන් තණ්හාව නමැති රෝග හේතුව සොයාගත් පසු, තෙවන ආර්ය සත්‍යය හෙවත් ” දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය” මගින් බුදුරජාණන් වහන්සේ බලාපොරොත්තු සහගත සහතිකයක් ලබා දෙන සේක. එනම්, දුකට හේතුව වන තණ්හාව මුලිනුපුටා දැමීමෙන්, දුකද සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කර දැමිය හැකි බවයි.

දුක නැති කිරීමේ හැකියාව

තෙවන ආර්ය සත්‍යය, පළමු සත්‍යයන් දෙකෙහි තාර්කික ප්‍රතිඵලයයි. යම් නිශ්චිත හේතුවක් (තණ්හාව) නිසා නිශ්චිත ප්‍රතිඵලයක් (දුක) හටගන්නේ නම්, එම හේතුව මුලිනුපුටා දැමූ විට ප්‍රතිඵලයද නිරුද්ධ විය යුතුය. මෙය විශ්වීය ධර්මතාවයකි. මෙහිදී, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීමේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය වනුයේ, මෙම දුක්ඛ නිරෝධය හුදු දාර්ශනික සංකල්පයක් නොව, උන්වහන්සේ විසින් තම ප්‍රඥාවෙන් සෘජුවම හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට අවබෝධ කරගෙන, අන් අයටද සාක්ෂාත් කරගත හැකි යථාර්ථයක් බව පෙන්වා දීමයි.

මෙය, බුදු දහම අශුභවාදී දර්ශනයක් යැයි සිතන අයට දෙනු ලබන පැහැදිලිම පිළිතුරයි. දුක සහ දුකට හේතුව පමණක් දේශනා කර නතර වූවා නම්, එය අශුභවාදී විය හැකිව තිබුණි. එහෙත්, එම තත්ත්වයෙන් මිදීමට හැකි බවට සහතිකයක් ලබා දීම, මෙම දහම පරම සුභවාදී සහ විමුක්තිදායක දර්ශනයක් බවට පත් කරයි.

නිවන යනු කුමක්ද?

“නිවන” යන වචනය ඇසූ පමණින් බොහෝ දෙනෙකුගේ සිතට නැගෙන්නේ මරණින් මතු යන සුන්දර දිව්‍ය ලෝකයක් හෝ ස්ථානයක් පිළිබඳ සංකල්පයකි. එහෙත්, බෞද්ධ ඉගැන්වීම්වලට අනුව නිවන යනු එවැන්නක් නොවේ. “නිවන” යන පාලි වචනයේ අක්ෂරමය අර්ථය “නිවී යාම” යන්නයි. මෙහිදී නිවී යන්නේ ලෝභ, ද්වේශ සහ මෝහ යන කෙලෙස් ගිනි ය. මෙම කෙලෙස් ගිනි නිවී ගිය විට ඇතිවන පරම ශාන්ත, නිර්මල, අකාලික සහ ප්‍රණීත තත්ත්වය නිවනයි.

එය මෙලොවදීම, මේ ජීවිතයේදීම අත්විඳිය හැකි යථාර්ථයකි. එය අලුතින් යමක් එකතු කර ගැනීමක් නොව, අප තුළ දැනටමත් පවතින දුක්ඛිත තත්ත්වයන් සහ ඒවාට හේතු වන කෙලෙස් ඉවත් වීමකි. උදාහරණයක් ලෙස, දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ උණ රෝගයකින් පෙළුණු පුද්ගලයෙකු සුවය ලැබූ විට, එම නිරෝගී බව යනු අලුතින් ලැබුණු දෙයක් නොව, රෝගී තත්ත්වය නැති වී යාමයි. නිවනද එසේමය. එය දුක මුළුමනින්ම නැති වී යාමෙන් උදාවන පරම ශාන්තියයි.

“ඛන‍්තී පරමං තපො තිතික‍්ඛා, නිබ‍්බානං පරමං වදන‍්ති බුද‍්ධා, න හි පබ‍්බජිතො පරූපඝාතී, සමණො හොති පරං විහෙඨයන‍්තො” – “ඉවසීම හෙවත් ක්ෂාන්තිය උතුම්ම තපසයි, සියලු බුදුවරු නිවනම උතුම් යයි වදාරති, අනුන්ට හිංසා කරන්නා පැවිද්දෙකු නොවේ, අනුන්ට පීඩා කරන්නා ද ශ්‍රමණයෙකු නොවේ”. (ධම්මපදය – ඛුද්දක නිකාය – ධම‍්මපදපාළි – බුද්ධ වග්ගය – 184 වන ගාථාව) යන ගාථාවෙහි “සියලු බුදුවරු නිවනම උතුම් යයි වදාරති”, යනුවෙන් වදාරා ඇත්තේ ද මේ නිසාවෙනි. මෙම සුවය ලැබිය හැකි බවට ඇති විශ්වාසය නොමැතිව, කිසිවෙකුත් ප්‍රතිකාර ලබා ගැනීමට පෙළඹෙන්නේ නැත. එලෙසම, මෙම සහතිකය, දුක නැති කරන මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට අවශ්‍ය ශක්තිය, ධෛර්යය සහ අභිප්‍රේරණය සපයයි.

සිව්වන ආර්ය සත්‍යය: දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය – දුක නැති කිරීම වෙත පමුණුවන පිළිවෙත හෙවත් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය

දුක කුමක්දැයි හඳුනාගෙන, දුකට හේතුව වන තණ්හාව අවබෝධ කරගෙන, එම දුක නැති කළ හැකි බවට සහතිකයක් ලැබූ පසු, ඉතිරිව ඇත්තේ එම ඉලක්කය කරා ගමන් කරන මාර්ගය කුමක්දැයි දැනගැනීමයි. සිව්වන ආර්ය සත්‍යය හෙවත් “දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය” මගින් බුදුරජාණන් වහන්සේ එම දුක්ඛ නිරෝධය සාක්ෂාත් කරගැනීම සඳහා අනුගමනය කළ යුතු මාර්ගය වන “ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය” පෙන්වා දෙන සේක. (“…. උපසමාය අභිඤ‍්ඤාය සම‍්බොධාය නිබ‍්බානාය සංවත‍්තති: අයමෙව අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගො….” – “…. කෙලෙස් සන්සිඳීම පිණිසද, විශේෂ ඥානය පිණිසද, පූර්ණ අවබෝධය පිණිසද, නිවන පිණිසද පවතින ඒ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ….” – ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය.) මෙය දුක නමැති රෝගය සුව කිරීම සඳහා බුදුන් වහන්සේ නියම කළ ප්‍රතිකාර ක්‍රමයයි.

මාර්ගය හඳුන්වා දීම

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ, එකිනෙක පෝෂණය කරන අංග අටකින් සමන්විත වූ පරිපූර්ණ ජීවන සැලැස්මකි. මේවා එකින් එක පිළිවෙලින් සම්පූර්ණ කළ යුතු පියවර මාලාවක් නොව, එකවර සමබරව දියුණු කරගත යුතු අංගයන්ය. මෙම අංග අට, ප්‍රධාන පුහුණුවීම් තුනක් යටතේ කාණ්ඩ කළ හැකිය:

1. ශීල (යහපත් හැසිරීම): කායික සහ වාචසික සංවරය තුළින් යහපත්, හික්මුණු ජීවිතයක් ගත කිරීම.
2. සමාධි (නිවැරදි මානසික එකඟතාව): සිත එක අරමුණක තබා ගැනීම, සිතේ විසිරුණු ස්වභාවය නැති කර, එය ශක්තිමත් සහ දියුණු කිරීම.
3. ප්‍රඥා (නිවැරදි අවබෝධය): ලෝකයේ සහ ජීවිතයේ යථාර්ථය නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීම.

බුදු දහමට අනුව, ප්‍රඥාව යනු විශේෂයෙන්ම කරුණු දෙකක් පිළිබඳව ලබන අවබෝධයයි. එනම්:

• දුක, දුකට හේතුව, දුක නැති කිරීම සහ ඒ සඳහා වූ මාර්ගය පිළිබඳ යථාර්ථය අවබෝධය කර ගැනීම (චතුරාර්ය සත්‍යය).
• ලෝකයේ සියලු දේ අනිත්‍ය (ස්ථිර නැති), දුක්ඛ (දුක් සහිත/ තෘප්තිමත් නොවන), අනාත්ම (කිසිදු සත්ත්වයෙකුගේ නොවෙනස්ව පවතින, ස්ථිර “මම” කියා හරයක් නොමැති බව) යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව අවබෝධ කර ගැනීම (ත්‍රිලක්ෂණය).

“සබ‍්බපාපස‍්ස අකරණං කුසලස‍්ස උපසම‍්පදා, සචිත‍්තපරියොදපනං එතං බුද‍්ධාන සාසනං” “සියලු පව්වලින් වැළකීම (ශීල), කුසල් දහම් රැස් කිරීම (සමාධි), සහ තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම (ප්‍රඥා) සියලු බුදුවරයන්ගේ අනුශාසනාවයි” (ධම්මපදය – ඛුද්දක නිකාය – ධම‍්මපදපාළි – බුද්ධ වග්ගය – 183 වන ගාථාව) යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ ද මෙම පුහුණුවීම් තුනේම සාරාංශයයි.

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයේ අංග අට

ප්‍රඥා (Wisdom)

1. සම්මා දිට්ඨි (නිවැරදි දැක්ම): චතුරාර්ය සත්‍යය හා ත්‍රිලක්ෂණය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධය.
2. සම්මා සංකප්ප (නිවැරදි කල්පනාව): නෙක්ඛම්ම (අත්හැරීමේ), අව්‍යාපාද (මෛත්‍රියේ), අවිහිංසා (කරුණාවේ) සංකල්පනා.

ශීල (Ethical Conduct)

3. සම්මා වාචා (නිවැරදි වචනය): බොරු, කේලාම්, පරුෂ වචන සහ හිස් වචන වලින් වැළකීම.
4. සම්මා කම්මන්ත (නිවැරදි ක්‍රියාව): සතුන් මැරීම, සොරකම් කිරීම, කාමයේ වරදවා හැසිරීමෙන් වැළකීම.
5. සම්මා ආජීව (නිවැරදි දිවි පැවැත්ම): අනුන්ට හිංසාවක් නොවන යහපත් රැකියාවක නිරත වීම.

සමාධි (Mental Discipline)

6. සම්මා වායාම (නිවැරදි උත්සාහය): නූපන් අකුසල්ⁱ නූපදවීමටත්, උපන් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමටත්, නූපන් කුසල්ⁱⁱ ඉපදවීමටත්, උපන් කුසල් දියුණු කර පවත්වා ගැනීමටත් කරන වෑයම.
7. සම්මා සති (නිවැරදි සිහිය): ශරීරය, වේදනා, සිත සහ ධර්මතාⁱⁱⁱ පිළිබඳව නිවැරදි සිහියෙන් යුතුව සිටීම.
8. සම්මා සමාධි (නිවැරදි සිතේ එකඟ බව): සිතේ ඇති විසිරුණු ස්වභාවය සහ කෙලෙස්^iv සහිත නැඹුරුවාවන් යටපත් කර, සිත එක් අරමුණක ස්ථාවරව පිහිටුවීම.

මෙම අංග අට එකට එක්ව ක්‍රියාත්මක වන විට, ජීවිතය ක්‍රමයෙන් යහපත් අතට හැරී, ප්‍රඥාව වැඩී, කෙලෙස් දුරු වී, අවසානයේදී නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීමට මඟ පෑදේ.

සාරාංශය

චතුරාර්ය සත්‍යය යනු, ජීවිතයේ දුක දුරු කිරීම සඳහා වන එකිනෙකට බැඳුණු පරිපූර්ණ ක්‍රියාවලියකි. එහිදි:

• පළමුව, අප ජීවිතයේ පවතින අතෘප්තිකර ස්වභාවය (දුක්ඛ) අවංකව පිළිගත යුතුය.
• දෙවනුව, එම දුකට හේතුව බාහිර ලෝකයේ නොව, අප තුළ පවතින නොසන්සිඳෙන තණ්හාව (සමුදය) බව තේරුම් ගත යුතුය.
• තෙවනුව, එම හේතුව හෙවත් තණ්හාව නැති කිරීමෙන්, දුකද සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කළ හැකි බව (නිරෝධ) ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත යුතුය.
• සිව්වනුව, දුක නැති කිරීමේ ඉලක්කය කරා යාමට ඇති මාර්ගය වන ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය (නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා) අනුගමනය කළ යුතුය.

දුක – සංසාරගත සත්ත්වයාගේ යථාර්ථය

පූර්විකාව: දුක්ඛ සත්‍යය – බුදු දහමේ මූලික රෝග විනිශ්චය

බුද්ධ දේශනාවේ හරය චතුරාර්ය සත්‍යය තුළ ගැබ්වී ඇති අතර, එහි පළමු සහ මූලිකම පදනම වනුයේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි. දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය යනු, සංසාරගත සත්ත්වයා මුහුණ දෙන විශ්වීය යථාර්ථය පිළිබඳව සිදු කරන ලද නිරවද්‍ය හා ගැඹුරු රෝග විනිශ්චයකි. දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු රෝගය නිවැරදිව හඳුනාගෙන එයට හේතුවත්, එය නිරාකරණය කිරීමේ හැකියාවත්, ඒ සඳහා වූ ප්‍රතිකාර ක්‍රමයත් පැහැදිලි කරන්නා සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ දුක්ඛය, දුක්ඛ සමුදය, දුක්ඛ නිරෝධය සහ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව යන සත්‍යයන් සතර දේශනා කළහ.

මෙම විග්‍රහයේ ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය වන්නේ දුක්ඛය පිළිබඳව බුදුරදුන්ගේ පළමු ධර්ම දේශනාව වන ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය සඳහන් වන මූලික අර්ථකථනයයි. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ අන්ත දෙකක් (කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය සහ අත්තකිලමථානුයෝගය) ප්‍රතික්ෂේප කරමින් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව හඳුන්වා දුන් අතර, චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ සිය ප්‍රථම විවරණය ඉදිරිපත් කළහ.

කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය

කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය යනු, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අන්තගාමී මාර්ග දෙකෙන් එකකි. මෙම වචනය කොටස් කිහිපයකට වෙන් කිරීමෙන් එහි අර්ථය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැක:

• කාම (Kāma): පංච ඉන්ද්‍රියන්ට අරමුණු වන දේ (රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ).
• සුඛ (Sukha): සැපය, සතුට, ආශ්වාදය.
• අල්ලික (Allika): ගිලී සිටීම, ඇලී සිටීම.
• අනුයෝග (Anuyoga): නිරන්තරයෙන් යෙදීම, පිළිවෙත.

සරලවම මෙහි අර්ථය නම්, “කාම සැප සම්පත්වල ගිලී, එයම එකම සතුට ලෙස සලකා, එහි ඇලී ගැලී සිටීමේ පිළිවෙත” යි.

බුදුන් වහන්සේ මෙම මාර්ගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතු:

උන්වහන්සේ මෙම පිළිවෙත, දුර්ගුණ හතරකින් යුක්ත බව පෙන්වා දුන්හ: (“කාමෙසු කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගො හීනො ගම්මෝ පොථුජ‍්ජනිකො අනරියො අනත්‍ථසංහිතො,” – ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

1. හීනො (පහත්): එය අධ්‍යාත්මික වශයෙන් දියුණු වීමට උපකාරී නොවන, පහත් මානසික මට්ටමක් ඇති කරන පිළිවෙතකි.
2. ගම්මෝ (ගැමි): එය ගිහිගෙය හා බැඳුණු, ග්‍රාම්‍ය, සාමාන්‍ය ලෝක සත්ත්වයාගේ පිළිවෙතකි; පැවිද්දෙකුට නොගැළපේ.
3. පොථුජ‍්ජනිකො (කෙළෙස් සහිතයාට අයත්): ආර්ය මාර්ගයට ඇතුළත් නොවූ සාමාන්‍ය පුද්ගලයන්ට අයත්,
4. අනරියො (අශ්‍රේෂ්ඨ): එය ආර්යයන්, එනම් ශ්‍රේෂ්ඨ උතුමන් විසින් අනුගමනය කරන මාර්ගයක් නොවේ.
5. අනත්‍ථසංහිතො (අවැඩදායක): එයින් කිසිදු සැබෑ යහපතක්, ප්‍රයෝජනයක් හෝ විමුක්තියක් අත් නොවේ.

මෙය වැරදි මාර්ගයක් වන්නේ ඇයි?

• තණ්හාව වර්ධනය කරයි: කාම සැපය භුක්ති විඳින තරමට, ඒ සඳහා ඇති තණ්හාව තව තවත් වැඩි වේ. එය කිසිදා සංසිඳෙන පිපාසයක් නොවේ.
• දුකට හේතු වේ: කාම සැපයන් අනිත්‍යය. ඒවා නැති වී ගිය විට, වෙනස් වූ විට, සෝකය, දුක සහ කනස්සල්ල ඇතිවේ.
• ප්‍රඥාවට බාධාවකි: සිත නිරන්තරයෙන් බාහිර අරමුණු පසුපස හඹා යන නිසා, සිත සන්සුන් කරගෙන, තමාගේ පැවැත්මේ යථාර්ථය දැකීමට (විදර්ශනා) අවස්ථාවක් නොලැබේ.

සාරාංශයක් ලෙස, කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය යනු, සැබෑ සැනසීමක් නොවන, තාවකාලික ඉන්ද්‍රිය සැපය පසුපස හඹා යමින්, තණ්හාව වර්ධනය කරමින්, සසර දුක දික් කරන අන්තගාමී පිළිවෙතකි.

අත්තකිලමථානුයෝගය

අත්තකිලමථානුයෝගය යනු, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අනෙක් අන්තගාමී මාර්ගයයි. මෙම වචනය කොටස් කිහිපයකට වෙන් කිරීමෙන් එහි අර්ථය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැක:

• අත්ත (Atta): ආත්මය, තමා, ශරීරය.
• කිලමථ (Kilamatha): වෙහෙසට පත් කිරීම, පීඩාවට පත් කිරීම, දුක් දීම.
• අනුයෝග (Anuyoga): නිරන්තරයෙන් යෙදීම, පිළිවෙත.

සරලවම මෙහි අර්ථය නම්, “තම ශරීරයට අනවශ්‍ය ලෙස දුක් දෙමින්, එය වෙහෙසට පත් කරමින්, පීඩාවට පත් කිරීමේ පිළිවෙත” යි.

බුදුන් වහන්සේ මෙම මාර්ගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතු:

උන්වහන්සේ මෙම පිළිවෙත, දුර්ගුණ තුනකින් යුක්ත බව පෙන්වා දුන්හ: (“අත‍්තකිලමථානුයොගො දුක‍්ඛො අනරියො අනත්‍ථසංහිතො” – ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

1. දුක‍්ඛො (දුක්ඛිත): එය අනුගමනය කරන විටම වේදනාව සහ දුක ගෙන දෙන පිළිවෙතකි.
2. අනරියො (අශ්‍රේෂ්ඨ): එය ආර්යයන්, එනම් ශ්‍රේෂ්ඨ උතුමන් විසින් අනුගමනය කරන මාර්ගයක් නොවේ.
3. අනත්‍ථසංහිතො (අවැඩදායක): එයින් කිසිදු සැබෑ යහපතක්, ප්‍රයෝජනයක් හෝ විමුක්තියක් අත් නොවේ.

මෙය වැරදි මාර්ගයක් වන්නේ ඇයි?

• ශරීරය දුර්වල කරයි: ශරීරයට අධික ලෙස දුක් දීමෙන්, ශරීරය දුර්වල වේ. දුර්වල වූ ශරීරයකට, භාවනා කර සමාධියක් හෝ ප්‍රඥාවක් ලබාගැනීමට අවශ්‍ය මානසික ශක්තිය පවත්වා ගත නොහැක.
• කෙලෙස් නැති නොකරයි: ශරීරයට වධ දීමෙන්, සිතේ ඇති රාගය (ඇල්ම), ද්වේෂය (ගැටීම), මෝහය (මුළාව) වැනි කෙලෙස් නැති නොවේ. ඇතැම් විට, තමන්ට දුක් විඳිය හැකි යැයි සිතා මාන්නය ඇතිවීමට හෝ ශරීරය කෙරෙහි ගැටීමක් (ද්වේෂය) ඇතිවීමට ඉඩ ඇත.
• වැරදි ඉලක්කයක් වෙත යොමු වීම: දුකට හේතුව ශරීරය නොව, සිතේ ඇති කෙලෙස්ය. මෙම පිළිවෙත, වැරදි ලෙස ශරීරයට දඬුවම් දීමට යොමු වන අතර, සැබෑ ප්‍රශ්නය වන සිත දමනය කිරීම මග හරියි.

සාරාංශයක් ලෙස, අත්තකිලමථානුයෝගය යනු, ශරීරයට දුක් දීමෙන් මානසික පාරිශුද්ධියක් ලැබිය හැකිය යන වැරදි විශ්වාසය මත පදනම් වූ, දුක්ඛිත සහ නිශ්ඵල අන්තගාමී පිළිවෙතකි.

බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළේ, දුකින් මිදීම සඳහා, කාම සැපයේ ගිලී සිටීම (කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය) සහ ශරීරයට අනවශ්‍ය ලෙස දුක් දීම (අත්තකිලමථානුයෝගය) යන අන්ත දෙකෙන් බැහැරව, ඒ අතර වූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව අනුගමනය කළ යුතු බවය.

මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව (මජ‍්ඣිමා පටිපදා)

මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව (පාලි: මජ්ඣිමා පටිපදා) යනු, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, අන්තගාමී පිළිවෙත් දෙකෙන් මිදී නිර්වාණය සාක්ෂාත් කරගැනීම සඳහා වූ මාර්ගයයි. මෙහි සරල අර්ථය “මැදුම් පිළිවෙත” යන්නයි. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයට අනුව, මෙම මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව නම්, ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයයි.

මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව හෙවත් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයට අනුව හැඳින්වීම:

“උභො අන‍්තෙ අනුපගම‍්ම මජ‍්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම‍්බුද‍්ධා චක‍්ඛුකරණී ඤාණකරණී උපසමාය අභිඤ‍්ඤාය සම‍්බොධාය නිබ‍්බානාය සංවත‍්තති. කතමා ච සා, භික‍්ඛවෙ, මජ‍්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම‍්බුද‍්ධා චක‍්ඛුකරණී ඤාණකරණී උපසමාය අභිඤ‍්ඤාය සම‍්බොධාය නිබ‍්බානාය සංවත‍්තති:” (ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

(උභො – දෙකම, අන‍්තෙ – අන්තයන්හි, අනුපගම‍්ම – නොපැමිණ, මජ‍්ඣිමා පටිපදා – මැදුම් පිළිවෙත, තථාගතෙන – තථාගතයන් වහන්සේ විසින්, අභිසම‍්බුද‍්ධා – මැනවින් අවබෝධ කරන ලද, චක‍්ඛුකරණී – ප්‍රඥා (Wisdom/Insight) ඇස ඇති කරන්නී, ඤාණකරණී – ඤාණය (Knowledge) ඇති කරන්නී, උපසමාය – කෙලෙස් සන්සිඳවීම පිණිස, අභිඤ‍්ඤාය – විශේෂ ඤාණය පිණිස (උදාහරණ, ආසවක්ඛය ඤාණය^v: සියලු ආශ්‍රව (කෙලෙස්) නැති කර දමා, මේ ජීවිතයේදීම නිවන අවබෝධ කර ගැනීමේ ඥානය), සම‍්බොධාය – පූර්ණ අවබෝධය පිණිස, නිබ‍්බානාය – නිවන පිණිස, සංවත‍්තති – හේතු වේ).

ඒ මේ අන්ත දෙකට නො පැමිණ පැනැස^vi ඇති කරන නුවණැස^vii ඇති කරන මැදුම් පිළිවෙත අවබෝධ කරන ලද්දේ කෙලෙස් සන්හිඳුවීම පිණිස වෙසෙස්^viii දැනුම පිණිස සිවුසස්^ix දැනුම පිණිස නිවන් පිණිස පවතී. මහණෙනි, තථාගතයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද පැනැස ඇති කරන නුවණැස ඇති කරන ඒ කවර නම් මැදුම් පිළිවෙතෙක් කෙලෙස් සන්හිඳුවීම පිණිස වෙසෙස් දැනුම පිණිස සිවුසස් දැනුම පිණිස නිවන් පිණිස පවතී ද යත්: (ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

එය සරලව ගත්විට:

තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මැනවින් අවබෝධ කරන ලද, අන්තයන් දෙකටම නොපැමිණෙන මැදුම් පිළිවෙත: ප්‍රඥාව ඇති කිරීම, ඤාණය ඇති කිරීම, කෙලෙස් සන්සිඳවීම, විශේෂ ඤාණය ඇති කිරීම, පූර්ණ අවබෝධය හා නිවන පිණිස හේතු වේ. ඒ මැදුම් පිළිවෙත කවරක්ද යත්:

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය, ප්‍රඥා, ශීල හා සමාධි ලෙස ප්‍රධාන කොටස් තුනක් යටතේ සම්පූර්ණ වන අංග අටකින් සමන්විතය:

“අරියො අට්‌ඨඞ්‌ගිකො මග්‌ගො, සෙය්‍යථිදං: සම්‌මාදිට්‌ඨි සම්‌මාසඞ්‌කප්‌පො සම්‌මාවාචා සම්‌මාකම්‌මන්‌තො සම්‌මාආජීවො සම්‌මාවායාමො සම්‌මාසති සම්‌මාසමාධි”

“මේ අරිඅටඟිමඟ මැ” යි. එනම්: “සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්ප සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්ත සම්මාආජීව සම්මාවායාම සම්මාසති සම්මාසමාධි” යි.

(ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයේ අංග අට

ප්‍රඥා (Wisdom)

1. සම්මා දිට්ඨි (නිවැරදි දැක්ම): චතුරාර්ය සත්‍යය හා ත්‍රිලක්ෂණය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධය.
2. සම්මා සංකප්ප (නිවැරදි කල්පනාව): නෙක්ඛම්ම (අත්හැරීමේ), අව්‍යාපාද (මෛත්‍රියේ), අවිහිංසා (කරුණාවේ) සංකල්පනා.

ශීල (Ethical Conduct)

3. සම්මා වාචා (නිවැරදි වචනය): බොරු, කේලාම්, පරුෂ වචන සහ හිස් වචන වලින් වැළකීම.
4. සම්මා කම්මන්ත (නිවැරදි ක්‍රියාව): සතුන් මැරීම, සොරකම් කිරීම, කාමයේ වරදවා හැසිරීමෙන් වැළකීම.
5. සම්මා ආජීව (නිවැරදි දිවි පැවැත්ම): අනුන්ට හිංසාවක් නොවන යහපත් රැකියාවක නිරත වීම.

සමාධි (Mental Discipline)

6. සම්මා වායාම (නිවැරදි උත්සාහය): නූපන් අකුසල් නූපදවීමටත්, උපන් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමටත්, නූපන් කුසල් ඉපදවීමටත්, උපන් කුසල් දියුණු කර පවත්වා ගැනීමටත් කරන වෑයම.
7. සම්මා සති (නිවැරදි සිහිය): ශරීරය, වේදනා, සිත සහ ධර්මතා පිළිබඳව නිවැරදි සිහියෙන් යුතුව සිටීම.
8. සම්මා සමාධි (නිවැරදි සිතේ එකඟ බව): සිතේ ඇති විසිරුණු ස්වභාවය සහ කෙලෙස් සහිත නැඹුරුවාවන් යටපත් කර, සිත එක් අරමුණක ස්ථාවරව පිහිටුවීම.

සාරාංශයක් ලෙස, මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව යනු, අධික සැපයට (කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය) හෝ අධික දුකට (අත්තකිලමථානුයෝගය) යොමු නොවී, ශීලය, සමාධිය සහ ප්‍රඥාව යන අංග තුන සමබරව වඩමින්, සියලු දුකින් නිදහස් වීමට මඟ පෙන්වන බුද්ධ දේශිත මාර්ගයයි.

ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයෙහි සඳහන් දුක්ඛය පිළිබඳ අර්ථකථනය

ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවට අනුව, දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය ප්‍රධාන අංශ අටකින් සමන්විත වේ. එය, එහි බුදුරදුන් විසින් මෙසේ විග්‍රහ කරන ලදී:

“ඉදං ඛො පන භික්‌ඛවෙ, දුක්‌ඛං අරියසච්‌චං: “ජාතිපි දුක්‌ඛා, ජරාපි දුක්‌ඛා, ව්‍යාධිපි දුක්‌ඛො, මරණම්‌පි දුක්‌ඛං, අප්‌පියෙහි සම්‌පයොගො දුක්‌ඛො, පියෙහි විප්‌පයොගො දුක්‌ඛො, යම්‌පිච්‌ඡං න ලභති තම්‌පි දුක්‌ඛං, සඞ්‌ඛිත්‌තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්‌ඛා”.

“මහණෙනි, මේ වූකලි දුඃඛාර්‍ය්‍යසත්‍ය යයි: “ඉපදීමත් දුක් ය. ජරාවත් දුක් ය. ව්‍යාධියත් දුක් ය. මරණයත් දුක් ය. අප්‍රියයන් හා එක්වීමත් දුක් ය. ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීමත් දුක් ය. කැමැති දෑ නො ලැබීමත් දුක් ය. සැකෙවින් පඤ්ච උපාදානස්කන්‍ධයෝ^x දුක්හ” යි.

(ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

මෙම පාඨයට අනුව දුක්ඛයේ ස්වභාවය මෙසේය:

1. ජාතිපි දුක්ඛා: ඉපදීම දුකකි.
2. ජරාපි දුක්ඛා: දිරාපත් වීම (වයසට යාම) දුකකි.
3. ව්‍යාධිපි දුක්ඛො: රෝගී වීම දුකකි.
4. මරණම්පි දුක්ඛං: මරණයට පත්වීම දුකකි.
5. අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො: අප්‍රිය පුද්ගලයන් හා වස්තූන් සමඟ එක්වීමට සිදුවීම දුකකි.
6. පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො: ප්‍රිය පුද්ගලයන් හා වස්තූන්ගෙන් වෙන්වීමට සිදුවීම දුකකි.
7. යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං: කැමති දේ නොලැබීම දුකකි.

මෙම කරුණු හත ලෝකයේ ඕනෑම අයෙකුට පහසුවෙන් වටහාගත හැකි, සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේ “දුක” ලෙස සැලකෙන කායික හා මානසික පීඩාවන්ය. එහෙත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ලැයිස්තුව එතැනින් අවසන් නොකර, එහි ගැඹුරුම සහ දාර්ශනික හරය හෙළිදරව් කරමින් සිය විග්‍රහය කූටප්‍රාප්තියට පත් කළහ.

8. සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා: සංක්ෂේපයෙන් කියතොත්, ඇලී-ගැටී-සිටින ස්කන්ධ පහම දුකකි.

මෙම අවසන් ප්‍රකාශය, ඉහතින් සඳහන් කළ දුක්ඛයන් හත රෝග ලක්ෂණ පමණක් බවත්, සැබෑ රෝගය (දුක්ඛයේ මූලික තත්ත්වය) වනුයේ උපාදානයට විෂය වන ස්කන්ධ පහම බවත් හෙළි කරයි. බුදුරදුන්ගේ මෙම අර්ථ දැක්වීම නිරර්ථක ලැයිස්තුවක් නොව, ශ්‍රාවකයාගේ ප්‍රඥාව ක්‍රමානුකූලව ගැඹුරට රැගෙන යන අධ්‍යාපනික හෙළිදරව්වකි. එය සියල්ලන්ටම තේරුම්ගත හැකි භෞතික දුක්ඛයන්ගෙන් (ඉපදීම, මරණය) ආරම්භ වී, මනෝමය දුක්ඛයන් (ප්‍රිය-අප්‍රිය භාවය) ඔස්සේ, අවසානයේ දුක්ඛයේ සියුම්ම සහ පරම හේතුව වන පඤ්චඋපාදානස්කන්ධය වෙත යොමු කරයි. එබැවින්, විමුක්තිය යනු ඉහත පළමු දුක්ඛයන් හතෙන් වැළකී සිටීම (එය කළ නොහැක්කකි) නොව, අටවැන්න වන “මම” යැයි කියන පැවැත්මේ පදනම වන පඤ්චඋපාදානස්කන්ධයේ යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් එයට ඇති ඇල්ම දුරු කිරීමයි.

දුක්ඛයේ ව්‍යුහ විද්‍යාව: පඤ්චුපාදානස්කන්ධය පිළිබඳ විග්‍රහය

දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය පිළිබඳ විග්‍රහය තේරුම් ගැනීමට නම්, “සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා” යන්නෙහි අර්ථය ගැඹුරින් විමසා බැලිය යුතුය. මෙහිදී ස්කන්ධ (ඛන්ධ) යනු කුමක්ද සහ උපාදානයෙහි (ඇලී සිටීම) ක්‍රියාකාරීත්වය කුමක්ද යන්න සූත්‍ර පිටකය ඇසුරෙන් විමර්ශනය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. සූත්‍ර පිටකයට අනුව, උපාදානයෙහි ක්‍රියාකාරීත්වය නම්, තණ්හාව (Craving) තීව්‍ර කර, එය ‘මම’, ‘මගේ’ යනුවෙන් ග්‍රහනය කොට ගෙන, නැවත ඉපදීම (භවය) සඳහා අවශ්‍ය ශක්තිය සැපයීමයි. “පඤ්චස්කන්ධ” යනු සත්ත්වයා තම අත්දැකීම් සමුදාය වර්ගීකරණය කරන ලද කොටස් පහයි. එවිට “පංච උපාදානස්කන්ධය” යනු සත්ත්වයෙකු තම අත්දැකීම් සමුදාය ‘මම’, ‘මගේ’ යැයි ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. “සංඛිත්තෙන” යනු “කෙටියෙන් කිවහොත්” වේ. එවිට, “සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා” යනු, “කෙටියෙන් කිවහොත් සත්ත්වයෙකු තම අත්දැකීම් සමුදාය ‘මම‘, ‘මගේ‘ යැයි ග්‍රහණය කර ගැනීම දුකකි” වේ.

ස්කන්ධ පහ (පඤ්චක්ඛන්ධ)

ඛඡ්ජනීය සූත්‍රයට අනුව, පඤ්චස්කන්ධන්ගේ ස්වභාවය මෙසේ විග්‍රහ කළ හැකිය:

1. රූප (Rūpa – Form/Materiality): ශීතල, උෂ්ණය, ස්පර්ශය වැනි බාහිර බලපෑම් නිසා “බිඳෙන” හෙවත් “වෙනස් වීමට” ලක්වන ස්වභාවය කය හෙවත් රූපයයි. එය පඨවි (තද බව), ආපෝ (බන්ධන ස්වභාවය), තේජෝ (උණුසුම), වායෝ (සචල බව) යන සතර මහා භූතයන්ගෙන් සහ ඒවායින් හටගත් උපාදාය රූපයන්ගෙන්^xi සමන්විත වේ. ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය යන ප්‍රසාද රූපද, බාහිර වශයෙන් වර්ණ, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන අරමුණුද^xii රූප ගණයට අයත් වේ. (මනස සහ ධම්මාරම්මණයෙන් වැඩි කොටසක් අයත් වන්නේ ‘නාම’ ගණයටය.)
2. වේදනා (Vedanā – Feeling): අරමුණක් “විඳිනු ලබන” දෙය වේදනාවයි. එනම්, ඉන්ද්‍රියයන් සහ අරමුණු එකට ගැටීමෙන් ඇතිවන සුඛ (සැප), දුක්ඛ (දුක්), සහ අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) යන විඳීම් තුනයි.
3. සංඥා (Saññā – Perception): අරමුණු “හඳුනාගන්නා” දෙය සංඥාවයි. නිල්, කහ, රතු වැනි වර්ණ; දිග, කොට වැනි හැඩතල; සහ ශබ්ද, ගන්ධ, රස ආදිය “මෙසේය”, “මෙබඳුය” කියා හඳුනාගැනීම සංඥා ස්කන්ධයේ කාර්යයයි.
4. සංස්කාර (Saṅkhāra – Mental Formations): චේතනාව (Intention) මුල් කරගෙන, සිත ලෝකය^xiii“සකස් කරන” හෝ “ගොඩනගන” ස්වභාවය සංස්කාරයි. මෙය, වේදනා සහ සංඥා යන චෛතසික^xiv දෙක හැර ඉතිරි චෛතසික 50කින් සමන්විත මානසික ක්‍රියාකාරකම් සමූහයයි. ශ්‍රද්ධාව, වෛරය, අධිෂ්ඨානය, ප්‍රඥාව වැනි සියලු මානසික ගුණාංග මෙයට අයත් වේ. කුසල් සහ අකුසල් කර්ම රැස් කරන්නේ මෙම සංස්කාර ස්කන්ධයෙහි ඇති ප්‍රධානතම චෛතසිකය වන චේතනාව මගිනි. රූප, වේදනා, සංඥා සහ විඤ්ඤාණය යළි යළිත් සකස් කරමින්, නැවත ඉපදීමේ භව ගමන නිර්මාණය කරන්නේ මෙම කර්ම සංස්කාරයන් විසිනි.
5. විඤ්ඤාණ (Viññāṇa – Consciousness): අරමුණක් “දැනගන්නා” දෙය විඤ්ඤාණයයි. ඇසත් රූපත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණයද, කනත් ශබ්දයත් නිසා සෝත විඤ්ඤාණයද ආදී වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය දොරටු හය ඔස්සේ ඇතිවන මූලික දැනුවත්භාවය මෙයින් අදහස් කෙරේ.

උපාදානයේ තීරණාත්මක භූමිකාව

දුක්ඛයට හේතුව ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මම නොවේ. ගැටළුව වන්නේ එම ස්කන්ධයන් “මම”, “මගේ”, “මගේ ආත්මය” ලෙස දැඩිව අල්ලා ගැනීම හෙවත් උපාදානය යි. සමාධි භාවනා සූත්‍රයට අනුව, මෙම ක්‍රියාවලිය පැහැදිලිව විස්තර කර ඇත. යම් භික්ෂුවක් රූපය, වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාරය හෝ විඤ්ඤාණය පතයි නම්, එහි ඇලී ගැලී වාසය කරයි නම්, ඔහුට තණ්හාව හටගනී. මෙම තණ්හාවෙන් උපාදානයයි හට ගනියි. උපාදානය ප්‍රත්‍යයෙන් භවයත් (නැවත ඉපදීම සඳහා කර්ම සකස් වීම), භවය ප්‍රත්‍යයෙන් ජාතියත් (ඉපදීම), ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා, මරණ, සෝක, වැළපීම්, දුක්, දොම්නස්, සුසුම් හෙලීම් ආදී මුළු දුක්ඛස්කන්ධයම හටගනී.

ඛඡ්ජනීය සූත්‍රයේ එන “කා දැමීම” (ඛජ්ජනීය) යන උපමාවෙන් මෙම ක්‍රියාවලියේ ගතික සහ විනාශකාරී ස්වභාවය මනාව පැහැදිලි වේ. යම් පුද්ගලයෙකු රසවත් ආහාරයක් අනුභව කිරීමට ඇති කැමැත්ත (වේදනා ස්කන්ධය) නිසා, එය ලබාගැනීමට මුදල් සෙවීම, රැකියාවක් කිරීම, පවුලක් නඩත්තු කිරීම වැනි අති විශාල ක්‍රියාදාමයක නිරත වේ. අවසානයේදී, එම මූලික තණ්හාව විසින්ම ඔහුගේ ජීවිත කාලය, ශක්තිය සහ සාමය “කා දමනු” ලැබේ. මෙසේ, පඤ්චඋපාදානස්කන්ධය පැතීම හේතුවෙන්, එම ස්කන්ධයන් විසින්ම සත්ත්වයා සංසාරය පුරා “කා දමනු” ලැබේ.

මෙම විග්‍රහයෙන් පැහැදිලි වන්නේ දුක්ඛය යනු හුදෙක් අහඹු සිදුවීම් මාලාවක් නොව, ස්කන්ධයන්, තණ්හාව සහ උපාදානය අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ක්‍රියාත්මක වන, ගතික ක්‍රියාවලියක් බවයි. ස්කන්ධයන් යනු දුක්ඛ නාට්‍යය රඟදක්වන වේදිකාවයි. තණ්හාව යනු එම නාට්‍යය ආරම්භ කරන ගිනි පුපුරයි. උපාදානය යනු එම ගින්න, නොනිවී තිබීමට වන ඉන්ධනය වන අතරම, එය නව භවයක් කරා දුක්ඛ නාට්‍යය ක්‍රියාවලිය ගෙන යන චාලක බලයයි. එබැවින්, විමුක්තියේ මාර්ගය ඇත්තේ වේදනාවන් නැති කිරීමට උත්සාහ කිරීමේ නොව, සියලුම ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඇති උපාදානය හෙවත් ඇලීම මුලිනුපුටා දැමීමෙහිය.

දුක්ඛයේ ස්වභාවය: ත්‍රිලක්‍ෂණය සහ සංස්කාර ධර්මයන්ගේ අසතුටුදායක බව

පඤ්චඋපාදානස්කන්ධය දුකක් වන්නේ මන්ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර ත්‍රිලක්ෂණය තුළ ද ගැබ්ව පවතී. එනම්, ලෝකයේ පවතින සියලු සංස්කාර ධර්මයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, සහ අනාත්ම යන ලක්ෂණ තුනෙන් යුක්ත වීමයි. දුක්ඛය යනු මෙම ලක්ෂණ තුනෙන් එකක් වන අතර, එය අනෙක් ලක්ෂණ දෙකෙන් වෙන් කළ නොහැකි ලෙස බැඳී පවතී.

ඵෙනපිණ්ඩූපම සූත්‍රයේදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ ස්කන්ධ පහේ හිස්, හරයක් නැති සහ ක්ෂණික ස්වභාවය පැහැදිලි කිරීම සඳහා අතිශය බලවත් උපමා පහක් භාවිතා කළහ. මෙම උපමා මගින් ඒවා කෙරෙහි ඇලී සිටීම නිරර්ථක බව පෙන්වා දෙයි.

1. රූපය පෙණපිඬක් මෙනි: ගංගාවක ගසාගෙන යන පෙණ ගොඩක හරයක්, ස්ථිර සාරයක් නොමැත. එය මතුපිටින් පෙනුනද, අල්ලා ගත හැකි කිසිවක් එහි නැත. ශරීරයද එසේමය.
2. වේදනාව දියබුබුළක් මෙනි: ජල බුබුළක් හටගෙන, මොහොතක් පැවතී, ක්ෂණයකින් බිඳී යයි. සැප, දුක් සහ උපේක්ෂා වේදනාවන්ද එලෙසම හටගෙන ක්ෂණයකින් නිරුද්ධ වී යයි.
3. සංඥාව මිරිඟුවක් මෙනි: උණුසුම් දිනකදී, දුර තියා බලන විට මිරිඟුව ජලාශයක් සේ පෙනුනද, ඒ වෙත ළඟා වන විට එහි ජලය නොමැත. එය රැවටීමකි. සංඥාවද එලෙසම වස්තූන්ගේ ස්ථිර ස්වභාවයක් ඇති බවට මායාවක් මවයි.
4. සංස්කාර^xv කෙසෙල් කඳක් මෙනි: කෙසෙල් කඳක අරටුවක් සෙවීමට එහි පොතු එකිනෙක ගැලවූ විට, අවසානයේ කිසිදු හරයක් හමු නොවේ. සංස්කාරයන්ද එලෙසම එකිනෙක මත ගොඩනැගුණු, හරයක් රහිත නිර්මාණයන්ය.
5. විඤ්ඤාණය මායාවක් මෙනි: මායාකාරයෙකු නැති දෙයක් ඇති ලෙස පෙන්වා ප්‍රේක්ෂකයන් මුලා කරන්නා සේ, විඤ්ඤාණයද රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර යන ස්කන්ධයන්ගේ ක්ෂණික ප්‍රවාහය තුළ ස්ථිර “දකින්නෙකු” හෝ “දන්නෙකු” සිටින බවට මායාවක් මවයි.

මෙම උපමා මගින් පෙන්වා දෙන්නේ දුක්ඛයේ ගැඹුරුම ස්ථරය වන සංඛාර-දුක්ඛය^xvi යි. එනම්, සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ අනිත්‍ය, අස්ථාවර, පාලනය කළ නොහැකි ස්වභාවය නිසාම ඒවා තුළ පවතින සහජ අසතුටුදායක බවයි. අප ස්ථිර සුවයක්, ආරක්ෂාවක් සහ අනන්‍යතාවයක් සොයන්නේ සහජයෙන්ම අස්ථිර සහ විශ්වාස කළ නොහැකි සංසිද්ධි සමූහයක් (ස්කන්ධ පහ) තුළය. අපගේ අපේක්ෂාව සහ යථාර්ථයේ ස්වභාවය අතර ඇති මෙම නොගැලපීම, නිරන්තරයෙන් පවතින සියුම් ආතතියක් සහ පීඩනයක් නිර්මාණය කරයි. මෙම ආතතියම සංඛාර-දුක්ඛයයි.

දුක්ඛය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීම: විදර්ශනා භාවනාවේ^xvii මාර්ගය

දුක්ඛය පිළිබඳව හුදු බුද්ධිමය අවබෝධයක් ලබා ගැනීමෙන් පමණක් විමුක්තිය උදා නොවේ. එය ප්‍රඥාවෙන් යුතුව, භාවනාමය වශයෙන් තමා තුළම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතුය. සූත්‍ර පිටකයේ, සංයුත්තනිකායේ සීල සූත්‍රයෙහි, පඤ්චඋපාදානස්කන්ධයේ යථා ස්වභාවය දැකීම සඳහා ප්‍රායෝගික විදර්ශනා භාවනා ක්‍රමවේදයන් විස්තර කර ඇත.

පංච උපාදානස්කන්ධය නුවණින් මෙනෙහි කිරීම: සීල සූත්‍රය ඇසුරින්

මෙම සූත්‍ර දේශනාව, සැරියුත් සහ මහාකොට්ඨිත යන මහරහතන් වහන්සේලා දෙනම අතර සිදුවන ධර්ම සාකච්ඡාවකි. එහිදී, අධ්‍යාත්මික මාර්ගයේ ගමන් කරන බෞද්ධ ශ්‍රාවකයෙකු විසින් නුවණින් මෙනෙහි කළ යුත්තේ කුමක්දැයි මහාකොට්ඨිත හිමියන් විමසූ විට, සැරියුත් හිමියන් පිළිතුරු දෙන්නේ පංච උපාදානස්කන්ධයම, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි කළ යුතු බවයි.

මෙම සූත්‍ර දේශනාවේ ඇති විශේෂත්වය නම්, සාමාන්‍ය සිල්වත් පුද්ගලයාගේ සිට සෝවාන්^xviii, සකදාගාමී^xix, අනාගාමී^xx යන ආර්ය මාර්ගයේ සෑම අදියරකදීමත්, අවසානයේ අරහත්වයට පත්වීම^xxi සඳහාත් කළ යුතු එකම භාවනාව ලෙස, එනම් පංචස්කන්ධය විමසා බැලීම, ප්‍රමාණවත් බව පෙන්වා දීමයි. තවද, අරහත් භාවයට පත් වූ උතුමන් පවා, තවදුරටත් කළ යුතු දෙයක් නොමැති වුවද, මෙලොව සුවසේ වාසය කිරීම පිණිස සහ සිහි නුවණින් යුක්තව සිටීම පිණිස, එම පංචස්කන්ධ මෙනෙහි කිරීම සිදුකරන බවද එහිදී දේශනා කෙරේ.

සීල සූත්‍රයේදී, “මම” සහ “මගේ” යනුවෙන් අල්ලාගෙන සිටින පැවැත්මේ අසාරවත් බව සහ පීඩාකාරී බව විනිවිද දැකීමට උපකාරී වන ප්‍රායෝගික මෙවලම් කට්ටලයක් ලෙස, පංච උපාදානස්කන්ධය දෙස බැලිය යුතු ආකාර එකොළහක් පෙන්වා දී ඇත.

සීල සූත්‍රයට අනුව පංච උපාදානස්කන්ධය දෙස බැලිය යුතු ක්‍රම එකොළහ නම්:

1. අනිච්චතො – අනිත්‍ය වශයෙන් (As impermanent)
2. දුක්ඛතො – දුක්ඛ වශයෙන් (As suffering)
3. රොගතො – රෝගයක් වශයෙන් (As a disease)
4. ගණ්ඩතො – ගඩක් / පිළිකාවක් වශයෙන් (As a boil / a tumor)
5. සල්ලතො – හුලක් / ඊතලයක් වශයෙන් (As a dart / an arrow)
6. අඝතො – විපතක් වශයෙන් (As a calamity)
7. ආබාධතො – ආබාධයක් වශයෙන් (As an affliction)
8. පරතො – අනුන්ගේ දෙයක් / පිටස්තර දෙයක් වශයෙන් (As other)
9. පලෝකතො – වැනසෙන සුළු දෙයක් වශයෙන් (As perishable)
10. සුඤ්ඤතො – ශුන්‍ය / හිස් දෙයක් වශයෙන් (As empty)
11. අනත්තතො – අනාත්ම වශයෙන් (As not-self)

මෙම භාවනා ක්‍රමය මගින් යෝගාවචරයා සිය අත්දැකීම් දෙස මෙම නව දෘෂ්ටිකෝණයන්ගෙන් බැලීමට පුරුදු වේ. එමගින්, සුන්දර යැයි සිතූ පැවැත්ම, තමාට අයිති නැති, නිරන්තර පීඩාවන්ගෙන් යුතු, හරයක් නොමැති, හිස් දෙයක් ලෙස ප්‍රඥාවෙන් දැකීමට පටන් ගනී. මෙම යථාවබෝධයම, සියලු ඇලීම්වලින් මිදී විමුක්තිය සාක්ෂාත් කරගැනීමට මඟ පාදයි.

දුක්ඛයේ ප්‍රභේද: ත්‍රිවිධ දුක්ඛය

බුදු දහමේ දුක්ඛ‍ය සම්බන්ධ අර්ථකථනයට අනුව දුක්ඛය ත්‍රිවිධාකාරයකට බෙදිය හැක. (දුක‍්ඛතා සූත්‍රය – සංයුත‍්තනිකාය) මෙම ත්‍රිවිධාකාර දුක්ඛයන්, දුක්ඛය පිළිබඳ අවබෝධය ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වන ආකාරය පෙන්වන ප්‍රායෝගික විග්‍රහයකි. එම ත්‍රිවිධ දුක්ඛයන් නම්: දුක්ඛ-දුක්ඛය, විපරිණාම-දුක්ඛය, සහ සංඛාර-දුක්ඛයයි.

1. දුක්ඛ-දුක්ඛ (වේදනාව නිසා ඇතිවන දුක) යනු, සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේදී “දුක” ලෙස හඳුන්වන, අප සැමට පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි කායික හා මානසික වේදනාවන් ය. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයේ සඳහන් වන ඉපදීම, වයසට යාම, රෝගී වීම සහ මරණය මෙන්ම, ශාරීරික වේදනා (අසනීප, තුවාල), මානසික වේදනා (ශෝකය, කනස්සල්ල, බිය, ක්‍රෝධය), අප්‍රිය පුද්ගලයන් හා එක්වීම, ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම සහ කැමති දේ නොලැබීම යන සියල්ල මෙම ගණයට අයත් වේ. මේවා ඕනෑම අයෙකුට පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි, දුකෙහි වඩාත්ම පැහැදිලි සහ ගොරෝසු ස්වභාවය වන ප්‍රකට දුක්ඛයන් වේ.
2. විපරිණාම-දුක්ඛ (අනිත්‍යතාවය නිසා ඇතිවන දුක) යනු, සැප යැයි සම්මත දේවල අනිත්‍යතාවය නිසා හටගන්නා දුකයි. ලෝකයේ පවතින සියලු සැප සම්පත්, සතුටුදායක අත්දැකීම් සහ ප්‍රීතිමත් අවස්ථාවන් ස්ථිර නොවන අතර, එම සතුට සදාකාලිකව පවත්වාගත නොහැක. රසවත් ආහාර වේලක් අවසන් වීම, ප්‍රියමනාප සංචාරයක් නිමා වීම හෝ අලුත් මෝටර් රථයක් පරණ වීම වැනි වෙනස්වීම් නොවැළැක්විය හැකි යථාර්ථයකි. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයේ එන “පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො” (ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම දුකකි) යන පාඨයෙන් මෙම දුක්ඛය පැහැදිලි වේ. එම නිසා, යම් සැපයක් විඳින මොහොතේදීම, එය නැති වී යනු ඇතැයි යන සියුම් බිය, ආතතිය සහ දුක යටි සිතේ පවතින අතරම, පසුව එම සතුට නැති වූ විට ද අප දුකට පත් වේ. මේ අනුව, අනිත්‍යතාවය නිසාම, සතුට ලෙස අප සලකන දේ පවා දුකෙහිම කොටසක් බවට පත් වේ.
3. සංඛාර-දුක්ඛ (අනාත්ම ස්වභාවය නිසා ඇතිවන දුක), සංඛාර-දුක්ඛය හටගන්නේ යථාර්ථයේ ස්වභාවය සහ අපගේ ආශාවන් අතර ඇති මූලික ගැටුම නිසාය. එය තේරුම් ගැනීමට පහත කරුණු විමසා බලමු:

සංඛාර: “සංඛාර” යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත්, සකස් වූ, නිර්මාණය වූ සියලු දේයි. මෙයට ඇතුළත් වන්නේ: අපගේ ශරීරය (රූප) හා අපගේ සිත (නාම), වේදනා (විඳීම්), සංඥා (හැඳිනීම්), සංස්කාර (චේතනා), විඤ්ඤාණ (දැනීම්) යන නාමස්කන්ධ සතර හා බාහිර ලෝකයයි (අප දකින, අසන, ස්පර්ශ කරන, අප වටා ඇති සියලුම භෞතික හා අභෞතික දෑ.) සරලවම කිවහොත්, හේතුවක් නිසා හටගත්, හේතුව නැතිවීමත් සමඟ නැතිවී යන සෑම දෙයක්ම “සංඛාර” වේ. (නිවන හැර අනෙක් සියල්ල සංඛාර ධර්මයන්ය.)

යථාර්ථයේ ස්වභාවය: සියලු සංඛාර ධර්මයන් අනිත්‍ය (Impermanent) සහ අනාත්ම (Not-self / Uncontrollable) වේ. ඒවා නිරන්තරයෙන් හටගනිමින්, වෙනස් වෙමින්, නැතිවී යයි. ඒවා මත අපට නියම, ස්ථිර පාලනයක් නැත.

අප ස්වභාවයෙන්ම උත්සාහ කරන්නේ, ආශා කරන්නේ මේ අනිත්‍ය (Impermanent), අනාත්ම (Not-self / Uncontrollable) වූ ශරීරය, සිත හා බාහිර ලෝකය තුළින් ස්ථිර සතුටක් (නිත්‍ය සුඛයක්/ A permanent pleasure), ස්ථිර ආත්මයක් (ස්ථීර “මම”/ An unchanging self) සහ පාලනයක් (A control) සොයා ගැනීමටයි.

මෙම පරස්පර විරෝධී උත්සාහය නිසාම, අපට කිසිදා සම්පූර්ණයෙන් තෘප්තිමත් විය නොහැක. සැපක් ලැබුවද, එය නැතිවී යනු ඇතැයි යන බිය යටින් පවතී. සාමාන්‍ය තත්ත්වයක සිටියද, එම තත්ත්වය පවත්වාගෙන යාමට නිරන්තරයෙන් වෙහෙසීමට සිදුවේ.

සාරාංශයක් ලෙස ගත් විට, සංඛාර-දුක්ඛ යනු, නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන සහ පාලනය කළ නොහැකි අපගේ ශරීරය, සිත හා බාහිර ලෝකය තුළින්, ස්ථිර සතුටක් සෙවීමට යාම නිසාම, යටින් පවතින සියුම් පීඩනය සහ අසහනයයි.

මෙම ත්‍රිවිධ වර්ගීකරණය හුදු ශාස්ත්‍රීය බෙදීමක් නොව, යෝගාවචරයෙකුගේ ප්‍රඥාව වැඩෙන ආකාරය ද විස්තර කරන ක්‍රියාවලියකි. පළමුව, ඔහු ප්‍රකට දුක (දුක්ඛ-දුක්ඛ) අවබෝධ කරගනී. දෙවනුව, සැප තුළ සැඟවී ඇති දුක (විපරිණාම-දුක්ඛ) දකියි. අවසානයේදී, සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ සහජ අසතුටුදායක බව (සංඛාර-දුක්ඛ) විනිවිද දකියි. විදර්ශනා භාවනාව වැඩීම මෙම අවබෝධය ක්‍රමානුකූලව ලබාගැනීමේ ප්‍රායෝගික ක්‍රමවේදයයි.

සාරාංශය

දුක්ඛයේ පරම අර්ථය වන්නේ සාමාන්‍ය වේදනාව පමණක් නොව, “මම” “මාගේ” යැයි ග්‍රහණය කර ගන්නා රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධ පහම බව ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය අවධාරණය කරයි.

තණ්හාව – දුකට හේතුව

පාලි ‘තණ්හා’ පදයේ නිරුක්තිය^xxii සහ සංස්කෘත මූලය

පාලි භාෂාවේ එන ‘තණ්හා’ (taṇhā) යන පදය, ‘පිපාසය’ යන සෘජු අර්ථය දෙන, වෛදික සංස්කෘත භාෂාවේ^xxiii ‘තෘෂ්ණා’ (tṛṣṇā) යන පදයෙන් ව්‍යුත්පන්න වූවකි. භෞතිකව, පිපාසය යනු ශරීරයේ ජලය සිඳී යාමෙන් ඇතිවන දැඩි, වේදනාකාරී හිස් බවකි. දාර්ශනිකව, තණ්හාව යනු එබඳුම වූ, සිතෙහි පවතින ගැඹුරු සහ අසංසිඳෙන ‘මානසික වියළි බවකි’. එම හිස් බව සංසිඳුවා ගැනීමේ අසාර්ථක උත්සාහය තුළ, සිත බාහිර ලෝකය දෙසට නොනවත්වා ඇදී යයි. මෙම භාෂාමය මූලය, ‘වියළි’ යන අරුත දෙන ප්‍රාග්-ඉන්දු-යුරෝපීය *ters- ධාතුව දක්වාම විහිදීමෙන් මෙම දාර්ශනික අදහස තවදුරටත් සනාථ වේ.

කෙසේ වෙතත්, සමහර නූතන විග්‍රහයන්ට අනුව, තණ්හාව යන්නෙහි අර්ථය “ඇලීම” හෝ “ගැටගැසීම” ලෙස වඩාත් නිවැරදිව වටහා ගත හැකිය. මෙම අර්ථකථනය සිංහල භාෂාවේ “තැන” (ස්ථානය) සහ “හා වීම” (එක්වීම, පෑස්සීම) යන වචන ඇසුරෙන් ගොඩනැගී ඇති අතර, එයින් අදහස් වන්නේ සිත යම් අරමුණක “පෑස්සී” පවතින ස්වභාවයයි. මෙමගින් තණ්හාවේ හුදු පිපාසය ඉක්මවා ගිය, ඇලෙන සුළු, ග්‍රහණය කරගන්නා ස්වභාවය මැනවින් ඉස්මතු කරයි.

තණ්හාව සහ ඡන්දය අතර වෙනස

බුදුදහම සියලු ආකාරයේ ආශාවන් ප්‍රතික්ෂේප කරන බවට පවතින පොදු වැරදි මතයක් නිරාකරණය කිරීම සඳහා, ත්‍රිපිටකයේ පැහැදිලිව වෙන් කර දක්වන ‘තණ්හාව’ සහ ‘ඡන්දය’ අතර වෙනස අවබෝධ කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. තණ්හාව සෑම විටම අකුසල සහගත මානසික තත්වයක් වන අතර, ඡන්දය යනු කුසල, අකුසල හෝ අව්‍යාකෘත (කුසල් අකුසල් වශයෙන් වෙන් නොකළ) විය හැකි ක්‍රියාවකට ඇති කැමැත්ත, අභිප්‍රාය හෝ චේතනාවයි.

තණ්හාව (Taṇhaˉ): මෙය අවිද්‍යාවෙන්^xxiv පෝෂණය වන, ප්‍රත්‍යක්ෂ, බලහත්කාරී “පිපාසයකි”. එහි අවධානය යොමු වන්නේ ක්‍රියාවක ප්‍රතිඵලය හෝ යම් අරමුණකින් ලැබෙනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන වින්දනය කෙරෙහිය. එය අසංතෘප්ත ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන අතර කිසිදා සම්පූර්ණයෙන් සංසිඳුවිය නොහැක.

ඡන්දය (Chanda): ‘ඡන්ද’ (කැමැත්ත) යනු, හොඳ හෝ නරක නැති, මධ්‍යස්ථ මානසික තත්ත්වයකි. එහි ස්වභාවය තීරණය වන්නේ, එය යොමු වන අරමුණ අනුවය. මෙය සවිඥානික තෝරාගැනීමක්, අභිප්‍රේරණයක් හෝ අභිලාෂයකි. එය අකුසල සහගත ද විය හැකිය; උදාහරණයක් ලෙස, පංච නීවරණවලින් එකක් වන ‘කාමච්ඡන්දය’^xxv ඉන්ද්‍රියයන් පිනවීම සඳහා ඇති ආශාවයි. එසේම, ඡන්දය කුසල සහගත ද විය හැකිය උදාහරණයක් ලෙස, නිවන් අවබෝධය සඳහා ඇති කැමැත්ත ‘ධම්මඡන්දය’^xxvi ලෙස හැඳින්වෙන අතර, එය ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයෙහි ගමන් කිරීමට අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. රහතන් වහන්සේලා තණ්හාවෙන් සම්පූර්ණයෙන් මිදී සිටියද, ධර්මය දේශනා කිරීම, දානය වැළඳීම වැනි ක්‍රියා සඳහා උන්වහන්සේලා තුළ ඡන්දය පවතී.

අකුසල මූලයන් හා තණ්හාවේ සම්බන්ධය

තණ්හාව යනු හුදකලා මානසික සාධකයක් නොව, එය ත්‍රිවිධ අකුසල මූලයන් වන ලෝභ, ද්වේෂ, සහ මෝහ යන ගැඹුරු මානසික ව්‍යුහය තුළ ක්‍රියාත්මක වන්නකි. මෙම අකුසල මූලයන් එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ඒකාබද්ධ මානසික ආකෘතියක් ලෙස අවබෝධ කර ගැනීමෙන් තණ්හාවේ ක්‍රියාකාරීත්වය වඩාත් පැහැදිලි වේ.

මෝහය (Moha – මුළාව/අවිද්‍යාව): සියලු දුක්ඛයන්ට සහ කෙලෙස්වලට මුල් වන මෝහය යනු, යථාර්ථයේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන සැබෑ ස්වභාවය අවබෝධ නොකිරීම වන අතර, මෙම අවිද්‍යාවම තණ්හාව හටගැනීමට අවශ්‍ය පසුබිම සකසයි.

ලෝභය (Lobha – ලෝභය) සහ රාගය (Raˉga – ඇලීම): ලෝභය යනු දැඩි ගිජුකම (Greed) වන අතර, රාගය (Lust) යනු ඇලීම හෝ ආශාවයි. ත්‍රිපිටකයේ මෙම පද බොහෝ විට තණ්හාවට සමාන අර්ථයෙන් භාවිතා වේ. ගැඹුරින් විමසීමේදී, රාගය (ඇලීම) යනු ‘කාම තණ්හාව’ (ඉන්ද්‍රියයන් පිනවීම සඳහා වූ තණ්හාව) සහ ‘භව තණ්හාව’ (වීම සඳහා වූ තණ්හාව) යන දෙකෙහිම ක්‍රියාකාරී ප්‍රකාශනයයි.

ද්වේෂය (Dosa – ගැටීම/වෛරය): ද්වේෂය ‘විභව තණ්හාව’ (නොවීම සඳහා වූ තණ්හාව) සමග ක්‍රියාකාරීව සමාන වේ. මක්නිසාද යත්, අප්‍රසන්න අත්දැකීම්වලින් මිදීමට, ඒවා විනාශ කිරීමට ඇති කැමැත්ත ද්වේෂය වන අතර, එයම විභව තණ්හාවේ හරයයි.

මේ අනුව, සියලු කෙලෙස්වලට පදනම වන්නේ මෝහය හෙවත් යථාර්ථය පිළිබඳ මුළාවයි. මෙම මූලික මුළාව මත පදනම්ව, ලෝකය කෙරෙහි ‘ආකර්ෂණය’ (හිත පිණවන දේට ඇති ඇල්ම හෙවත් රාගය/ලෝභය) සහ ‘විකර්ෂණය’ (සිත් පීඩා කරන දේට ඇති ගැටීම හෙවත් ද්වේශය) යන ද්විත්ව ප්‍රතික්‍රියාව හටගනී.

දුකට හේතුවන තණ්හාවේ ත්‍රිවිධ ස්වරූපය, මෙම ද්විත්ව ප්‍රතික්‍රියාවේම සෘජු ප්‍රකාශනයන් වේ. එනම්, කාම තණ්හාව (ඉන්ද්‍රිය සුඛය පැතීම) සහ භව තණ්හාව (පැවැත්ම පැතීම) යනු ‘ආකර්ෂණයේ’ හෙවත් රාගයේ/ලෝභයේ ප්‍රකාශනයන් වන අතර, විභව තණ්හාව (දුකින් මිදීම සඳහා පැවැත්ම නැති කරගැනීමට පැතීම) යනු ‘විකර්ෂණයේ’ හෙවත් ද්වේශයේ ප්‍රකාශනයකි.

වගුව 1: තණ්හාව, ඡන්දය, ලෝභය සහ රාගය: සංසන්දනාත්මක විග්‍රහය

පදය	සෘජු අර්ථය	ගුණය	ත්‍රිපිටකයේ ක්‍රියාකාරීත්වය/උදාහරණය
තණ්හාව	පිපාසය, දැඩි ආශාව	සැමවිටම අකුසලය	දුක්ඛ සමුදය සත්‍යය ලෙස, සංසාරයේ ගාමක බලවේගය.
ඡන්දය	කැමැත්ත, අභිප්‍රාය	කුසල, අකුසල හෝ අව්‍යාකෘත	කුසල-ඡන්ද: නිවන සඳහා කැමැත්ත. අකුසල-කාමච්ඡන්ද: නීවරණයකි (බාධාවකි).
ලෝභය	ගිජුකම, කෑදරකම	සැමවිටම අකුසලය	අකුසල මූල තුනෙන් එකකි. තණ්හාවට සමාන අර්ථයෙන් යෙදේ.
රාගය	ඇලීම, ලැදියාව	සැමවිටම අකුසලය	කාම තණ්හාව සහ භව තණ්හාවට ක්‍රියාකාරීව සමාන වේ.

චතුරාර්ය සත්‍යයෙහි තණ්හාවේ ස්ථානය

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රථම ධර්ම දේශනාව වන ධම්මචක්කප්පවත්ත සූත්‍රයෙන් හඳුන්වා දෙන චතුරාර්ය සත්‍යය තුළ තණ්හාවට හිමිවන්නේ කේන්ද්‍රීය ස්ථානයකි. එය දුක්ඛයාගේ හේතුව ලෙසත්, එහි නිරෝධය විමුක්තිය ලෙසත් පැහැදිලිව දක්වා ඇත.

දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය

දෙවන ආර්ය සත්‍යය වන දුක්ඛ සමුදය සත්‍යය, දුක හටගැනීමේ හේතුව ලෙස තණ්හාව හඳුන්වා දෙයි. මේ සඳහා ධම්මචක්කප්පවත්ත සූත්‍රයේ එන නිර්වචනය අතිශයින් ගැඹුරු සහ විස්තරාත්මක ය: “යායං තණ‍්හා පොනොභවිකා නන්‍දිරාගසහගතා තත්‍ර තත්‍රාභිනන්‍දිනී, සෙය්‍යථිදං: කාමතණ‍්හා, භවතණ‍්හා, විභවතණ‍්හා” – පුනර්‍භවය ඇති කරන නන්‍දිරාගය^xxvii සහිත වු ඒ ඒ භවයන්හි ඇල්ම ඇති කරන යම් තණ්හාවක් වේ ද, එනම්: කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා යි. – (ධම්මචක්කප්පවත්ත සූත්‍රය -සං‌යුත්‌තනිකාය).

පොනොභවිකා: “නැවත භවය ඇති කරන්නී” යන්නයි. මෙයින් තණ්හාව යනු, සත්ත්වයා සංසාරයේ නැවත නැවත ඉපදීමේ චක්‍රයට ඇද දමන චාලක ශක්තිය බව තහවුරු කරයි.

නන්‍දිරාගසහගතා: “නන්දිය හා රාගය හා සමඟ පවත්නා” යන්නයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ තණ්හාව හුදු වියළි කැමැත්තක් නොව, එය ආශ්වාදය, ඇලීම සහ රාගය නමැති හැඟීම්බර ඉන්ධනයෙන් පෝෂණය වන බවයි.

තත්‍ර තත්‍රාභිනන්‍දිනී: “එහි එහි ඇලෙන්නී” හෙවත් “එහි එහි සතුට සොයන්නී” යන්නයි. මෙයින් තණ්හාවේ නොසන්සුන් සහ අසීමිත ස්වභාවය ඉස්මතු කරයි.

මෙම නිර්වචනයෙන් ගම්‍ය වන්නේ තණ්හාව යනු හුදු ස්ථිතික “දෙයක්” නොව, එය නිරන්තරයෙන් ක්‍රියාත්මක වන, සෙවීම, ඇලීම සහ භවය නිර්මාණය කිරීම යන ගතික ක්‍රියාවලියක් බවයි. (එසේම, තණ්හාව “පළමු හේතුවක්” නොව, එයම වෙනත් සාධක මත (විශේෂයෙන් වේදනාව මත) රඳා පවතින, හේතුඵල දාමයක කොටසකි.)

දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය

තුන්වන ආර්ය සත්‍යය, එනම් දුක්ඛ නිරෝධය, දෙවන ආර්ය සත්‍යයට එනම් දුක්ඛ සමුදයට සෘජු පිළියම ලෙස ඉදිරිපත් කෙරේ. තුන්වන ආර්ය සත්‍යයෙන් නිර්වචනය වන්නේ තණ්හාව මුළුමනින්ම නැති කිරීමයි: “යො තස‍්සායෙව තණ‍්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස‍්සග‍්ගො මුත‍්ති අනාලයො. ඉදං…” ඒ තණ්හාවේ ම යම් නිරවශේෂයෙන්^xxviii නො ඇලීම් සඞ්ඛ්‍යාත නිරෝධයෙක්^xxix දුරලීමෙක් අත්හැරීමෙක් මිදීමෙක් නො ඇල්මෙක් වේ ද, එයයි …. (ධම්මචක්කප්පවත්ත සූත්‍රය -සං‌යුත්‌තනිකාය).

මෙම නිර්වචනයෙන් පැහැදිලි වන්නේ දුකින් මිදීම, හෙවත් විමුක්තිය යනු තණ්හාව නමැති ක්‍රියාවලියෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම නිදහස් වීම බවයි. තණ්හාව හා දුක අතර සම්බන්ධය හේතුඵලවාදී ය: තණ්හාව නිරුද්ධ වූ විට, දුක ද නිරුද්ධ වේ. තණ්හාව “නිරුද්ධ වීම” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එය ක්‍රමයෙන් වියැකී යාමක් මිස, එක්වරම සිදු කරන ඉවත් කිරීමක් නොවේ.

තණ්හාවේ ත්‍රිවිධ ස්වරූපය

බුදුරජාණන් වහන්සේ තණ්හාව එහි අරමුණ අනුව ප්‍රධාන කොටස් තුනකට බෙදා වදාළහ.

1. කාම තණ්හා (Kaˉma−taṇhaˉ) – කාම වස්තූන් කෙරෙහි තණ්හාව

කාම තණ්හාව යනු තණ්හාවේ වඩාත්ම ප්‍රකට සහ ගොරෝසු ස්වරූපයයි. එය ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය සහ මනස යන ඉන්ද්‍රිය දොරටු හය හරහා අත්විඳින ප්‍රසන්න අරමුණු කෙරෙහි ඇතිවන දැඩි ආශාවයි. රසවත් ආහාර අනුභව කිරීමට, මිහිරි සංගීතය ශ්‍රවණය කිරීමට, ලස්සන රූප දර්ශන නැරඹීමට, සුවඳ විලවුන් ආඝ්‍රාණය කිරීමට සහ සුඛණීය ස්පර්ශයන් ලැබීමට ඇති කැමැත්ත මීට අයත් වේ. මෙම තණ්හාව හුදු ශාරීරික සතුටට පමණක් සීමා නොවන අතර, ධනය, බලය, කීර්තිය සහ සමාජ තත්ත්වය වැනි ලෞකික දෑ සඳහා ඇති ආශාව ද මීට ඇතුළත් වේ. මෙහි ඇති වඩාත් සියුම් පැතිකඩක් නම් ‘ධම්ම තණ්හාව’ යි; එනම්, මතවාද, දෘෂ්ටි, සහ විශ්වාසයන් වැනි මනෝමය අරමුණු කෙරෙහි ඇතිවන ඇලීමයි.

2. භව තණ්හා (Bhava−taṇhaˉ) – “වීම” සඳහා තණ්හාව

භව තණ්හාව යනු, “යමෙකු වීමට”, එම අනන්‍යතාවය අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාමට ඇති ගැඹුරු ආශාවයි. මෙම තණ්හාවට මූලික වන්නේ, මරණින් මතු නොනැසී පවතින සදාකාලික ආත්මයක් ඇතැයි යන ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි. ස්ථිර “වන්නෙක්” සිටී යන මායාව මත පදනම් වන මෙම තණ්හාව, අනාගතය පිළිබඳ සැලසුම්, අභිලාෂයන් සහ අපේක්ෂාවන් තුළින් ප්‍රකට වේ. එය අපව ක්‍රියාශීලී කරවන ගාමක බලවේගයක් වුවද, වෙහෙස වීමට, අසාර්ථක වීමට, අහිමි වීමට ඇති බිය වැනි ගැඹුරු දුක්ඛයන්ටද හේතු වේ.

3. විභව තණ්හා (Vibhava−taṇhaˉ) – “නොවීම” සඳහා තණ්හාව

විභව තණ්හාව යනු, නොපැවැත්මට, විනාශ වීමට සහ අප්‍රසන්න, වේදනාකාරී දේවල්, පුද්ගලයන් හෝ තත්ත්වයන්ගෙන් මිදීමට ඇති සියුම් නමුත් ඉතා බලවත් ආශාවයි. හිසරදයක් ඇති වූ විට එය නැති වී යනු දැකීමට ඇති කැමැත්තේ සිට, ජීවිතයේ දුක් ගැහැට දරාගත නොහැකි වූ විට සියදිවි නසා ගැනීම තුළින් සියල්ලෙන් මිදීමට ඇතිවන ආශාව දක්වා වූ අන්තගාමී ස්වරූපයක් මෙයට ඇත. මෙම තණ්හාවට මූලික වන්නේ, මරණයත් සමග සියල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වන බවට ඇති උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. එහෙත්, බුදු දහමට අනුව, ද්වේෂය මත පදනම් වූ මෙම තණ්හාවෙන් දුක අවසන් නොවන අතර, එය වඩාත් නරක භවයක ඉපදීමට පවා හේතු විය හැක.

භව තණ්හාව සහ විභව තණ්හාව බැලූ බැල්මට එකිනෙකට පරස්පර ලෙස පෙනුනද, ඒ දෙකම එකම මුළාවේ දෙපැත්තකි. ඒ දෙකම පදනම් වන්නේ සැබෑ, ස්ථිර “ආත්මයක්” ඇත යන මිථ්‍යා සංකල්පය මතය. භව තණ්හාවට අවශ්‍ය වන්නේ එම ආත්මය සදාකාලිකව පැවතීමයි. විභව තණ්හාවට අවශ්‍ය වන්නේ එම ආත්මය එහි වේදනාවෙන් මිදීම සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වීමයි. එබැවින්, මෙම තණ්හා දෙකම ක්‍රියාත්මක වන්නේ සක්කාය දිට්ඨිය^xxx නමැති එකම මායාකාරී රාමුව තුළය. බුදුන් වහන්සේගේ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව මෙම ද්විත්වයෙන් ඔබ්බට යයි. ඒ අනුව, විමුක්තිය ලැබෙන්නේ ආත්මයේ පැවැත්ම තහවුරු කිරීමෙන් හෝ එහි විනාශය සෙවීමෙන් නොව, ආත්මයක් ඇත යන මුළාවෙන් මිදී, ‘අනාත්ම’ යන යථාර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙනි.

වගුව 2: ත්‍රිවිධ තණ්හාව සහ ඒ හා සම්බන්ධ සාධක

තණ්හාව	තණ්හාවේ අරමුණ	මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය	අකුසල මූලය	උදාහරණය
කාම	ඉන්ද්‍රියයන් පිනවීම (රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ධනය, බලය).	සැපය සදාකාලික සහ තෘප්තිමත් යැයි සිතීම (සුඛ විපල්ලාසයxxxi).	ලෝභය	රසවත් ආහාරයකට, ප්‍රියමනාප සංගීතයකට, ප්‍රශංසාවට ඇති දැඩි ඇලීම.
භව	පැවැත්ම, වීම, අනන්‍යතාවය, සදාකාලිකත්වය.	ශාශ්වත දෘෂ්ටිය (ආත්මය සදාකාලිකව පවතී යන දැක්ම).	ලෝභය	“මම” සදහටම පවතිනු ඇතැයි සිතීම; සුගතියෙහි ඉපදීමට ඇති ආශාව.
විභව	නො-පැවැත්ම, විනාශය, වේදනාවෙන් මිදීම.	උච්ඡේද දෘෂ්ටිය (මරණින් මතු සියල්ල නැසී යයි යන දැක්ම).	ද්වේෂය	වේදනාකාරී රෝගයකින් මිදීමට මරණය පැතීම; සියදිවි නසාගැනීම.

තණ්හාවේ 108 ආකාර ප්‍රභේදය

අභිධර්මයේ සහ එහි අටුවාවල, තණ්හාව පැතිරී ඇති සියුම් සහ පුළුල් ස්වභාවය පෙන්වා දීම සඳහා එය තවදුරටත් ප්‍රභේද 108 කට බෙදා දක්වයි.

වගුව 3: තණ්හාවේ ප්‍රභේද 108 සෑදෙන ආකාරය

වර්ගීකරණය	ප්‍රභේද	ගණන
තණ්හා වර්ගය	කාම තණ්හා, භව තණ්හා, විභව තණ්හා	x 3
අරමුණු (ආයතන)	රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ධර්ම	x 6
ස්වභාවය	අභ්‍යන්තර (තමාගේ), බාහිර (අනුන්ගේ/බාහිර)	x 2
කාලය	අතීත, වර්තමාන, අනාගත	x 3
සම්පූර්ණ ප්‍රභේද ගණන	3 x 6 x 2 x 3	108

මේ ආකාරයට, තණ්හා වර්ග තුන (කාම, භව, විභව), බාහිර අරමුණු හය (රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ධම්ම), ස්වභාවය හෙවත් අභ්‍යන්තර-බාහිර බව (තමාගේ සහ අනුන්ගේ වශයෙන්) සහ කාල තුන (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) යන සාධක එකිනෙක හා සම්බන්ධ කළ විට, තණ්හාවේ සියුම් ප්‍රභේද 108ක් හඳුනාගත හැක.

මෙම 108 න් එකක් සෑදෙන ආකාරය සඳහා උදාහරණය: “අතීතයේදී තිබූ (කාලය) තමාගේ (අභ්‍යන්තර) රූපයක් (ආයතනය) පිළිබඳව පැවති කාම තණ්හාව (තණ්හා වර්ගය).”

පටිච්චසමුප්පාදයෙහි තණ්හාවේ ක්‍රියාකාරීත්වය

පටිච්චසමුප්පාදය (Paṭiccasamuppaˉda) හෙවත් හේතුඵල දාමය, සංසාර චක්‍රය සහ දුක හටගැනීමේ ක්‍රියාවලිය විස්තර කරන බුදු දහමේ ගැඹුරුම දහම් කොටසකි. මෙම දොළොස් වැදෑරුම් දාමයේ තණ්හාවට හිමිවන්නේ තීරණාත්මක ස්ථානයකි. එහිදී තණ්හාව වේදනාව නමැති හේතුවෙන් හටගෙන, උපාදානය නමැති ඵලයට මග පාදයි.

වේදනා පච්චයා තණ්හා – වේදනාව නිසා තණ්හාව හටගනී

පටිච්චසමුප්පාදයෙහි මෙම පුරුකෙන් දැක්වෙන්නේ, ඉන්ද්‍රියක් සහ අරමුණක් ගැටීමෙන් හටගන්නා වේදනාවකින් තණ්හාවක් හටගන්නා ආකාරයයි. මෙම වේදනාව සුඛ, දුක්ඛ හෝ උපේක්ඛා (අදුක්ඛම සුඛ) යනුවෙන් ත්‍රිවිධ විය හැක. නුවණ නැති, පෘථග්ජන සිතක:

• සුඛ වේදනාවක් ඇති වූ විට, එය තව තවත් ලබාගැනීමට, එය පවත්වාගෙන යාමට තණ්හාවක් හටගනී. (සුඛ වේදනාව සමඟ යටින් සැඟවී පවතින්නේ රාගානුසය (ඇලීමේ ගුප්ත නැඹුරුව) යි.)
• දුක්ඛ වේදනාවක් ඇති වූ විට, එයින් මිදීමට, එය නැති කර දැමීමට තණ්හාවක් (විකර්ෂණයක්) හටගනී. (දුක්ඛ වේදනාව සමඟ යටින් සැඟවී පවතින්නේ පටිඝානුසය (ගැටීමේ ගුප්ත නැඹුරුව) යි.)
• උපේක්ඛා වේදනාවක් ඇති වූ විට, එය උදාසීන බවක් ලෙස දැනී, වඩාත් ප්‍රසන්න වේදනාවක් සඳහා තණ්හාවක් හටගනී. (උපේක්ඛා වේදනාව සමඟ යටින් සැඟවී පවතින්නේ අවිජ්ජානුසය (නොදැනීමේ ගුප්ත නැඹුරුව) යි.)

(“අවිජ්ජානුසය^xxxii” යටින් පවතින නිසා, උපේක්ඛා වේදනාවේ යථාර්ථය (එහි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම බව) නුවණින් නොදකින පෘථග්ජනයා, එම තත්ත්වයෙන් මිදීමට නැවතත් සැප සෙවීමට (රාගයට) යොමු වේ.)

මෙම “වේදනා පච්චයා තණ්හා” පුරුක, දුක්ඛ දාමය බිඳ දැමිය හැකි තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානය ලෙස බුදුරදුන් පෙන්වා දුන්හ. සිහිය සහ ප්‍රඥාව තුළින් වේදනාව හටගන්නා ආකාරයත්, එහි අනිත්‍ය ස්වභාවයත් දකින විට, එයට ප්‍රතික්‍රියා ලෙස තණ්හාව හටගැනීම නතර වේ. එවිට එම ක්‍රියාවලිය එනම්, වේදනාව නිසා තණ්හාව හට ගැනීම වෙනුවට වේදනාව නිසා ප්‍රඥාව ඇතිවීම බවට පරිවර්තනය වේ.

තණ්හා පච්චයා උපාදානං – තණ්හාව නිසා උපාදානය හටගනී

පටිච්චසමුප්පාදයෙහි මෙම පුරුකෙන් දැක්වෙන්නේ, තණ්හාව නමැති මූලික ආශාව වඩාත් තහවුරු වී, දැඩි ඇලීමක් හෙවත් උපාදානයක් බවට පත්වන ආකාරයයි. තණ්හාව යනු අරමුණක් දෙසට “ඇදී යාම” නම්, උපාදානය යනු එය “තදින් අල්ලා ගැනීම”, “ග්‍රහණය කර ගැනීම” යි. උපාදාන යන්නෙහි වචනාර්ථය “ඉන්ධන” යන්නයි. එය භවය නමැති ගින්නට දර සපයයි.

බුදුරදුන් උපාදාන වර්ග හතරක් පෙන්වා දුන්හ:

1. කාමුපාදාන (Kaˉmupaˉdaˉna): කාම වස්තූන් තදින් අල්ලා ගැනීම.
2. දිට්ඨුපාදාන (Diṭṭhupaˉdaˉna): මිථ්‍යා දෘෂ්ටි තදින් අල්ලා ගැනීම.
3. සීලබ්බතුපාදාන (Sıˉlabbatupaˉdaˉna): වැරදි ශීල සහ ව්‍රත තදින් අල්ලා ගැනීම.
4. අත්තවාදුපාදාන (Attavaˉdupaˉdaˉna): ආත්ම දෘෂ්ටිය තදින් අල්ලා ගැනීම.

පටිච්චසමුප්පාදය භව ගණනාවක් පුරා දිවෙන මහා සංසාර චක්‍රය විස්තර කරන අතර, “වේදනා පච්චයා තණ්හා” යන පුරුක සෑම සවිඥානික මොහොතකම සිදුවන මානසික ක්‍රියාවක් විස්තර කරයි. මෙයින් ගම්‍ය වන්නේ, මහා සංසාර චක්‍රය ගොඩනැගී පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ, මොහොතක් මොහොතක් පාසා අප සිත තුළ සිදුවන මෙම කුඩා මානසික ක්‍රියාව මගින් බවයි. එබැවින්, සංසාරයට එරෙහි සටන යනු අනාගතයේ සිදුවන න්‍යායික දෙයක් නොව, “වේදනාව සහ තණ්හාව අතර ඇති හිඩැස” තුළ, මේ මොහොතේම කළ යුතු ප්‍රායෝගික අභ්‍යාසයකි. වේදනාව දෙස සිහියෙන් බලා සිටින සෑම මොහොතක්ම, සංසාර චක්‍රයෙන් ඉවතට තබන පියවරකි.

වේදනාව සහ තණ්හාව අතර ඇති හිඩැස

“වේදනාව සහ තණ්හාව අතර ඇති හිඩැස” යනු, විදර්ශනා භාවනාවේ හරයයි. සිහිය (Sati) යනු එම හිඩැස නිර්මාණය කරන මෙවලමයි. සාමාන්‍ය පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකුට වේදනාවක් ඇති වූ සැණින්, කිසිදු පරතරයක් නොමැතිව, තණ්හාව ස්වයංක්‍රීයවම හටගනී. නමුත්, ත්‍රිලක්ෂණයට (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම) අනුව, සිහියෙන් යුතුව, වේදනාව දෙස බලන්නෙකුට, එම ස්වයංක්‍රීය ප්‍රතික්‍රියාවට බාධා කිරීමට “හිඩැසක්” හෙවත් අවකාශයක් නිර්මාණය වේ. එම හිඩැස තුළදී, තණ්හාව හටගැනීම වළක්වා ප්‍රඥාව උපදවා ගැනීමට හැකියාව ලැබේ.

සරාංශය

දුකට මූලික හේතුව වන ‘තණ්හාව’, මෝහය මත පදනම්ව, ආකර්ෂණය (හෙවත් ලෝභය/රාගය) සහ විකර්ෂණය (හෙවත් ද්වේශය) ලෙස ද්විත්වව ක්‍රියාත්මක වේ. එය කාම, භව, සහ විභව යන ත්‍රිවිධ ස්වරූපයෙන් ප්‍රකට වෙමින්, ‘වේදනාව’ නිසා හටගෙන ‘උපාදානය’ (දැඩිව ග්‍රහනය කර ගැනීම) ඇති කරමින්, සත්ත්වයා සංසාර චක්‍රයේ නොනවත්වාම රඳවා තබයි. එබැවින්, දුකින් මිදීම යනු, ත්‍රිලක්ෂණයට අනුව, සිහියෙන් යුතුව, ‘වේදනාව සහ තණ්හාව අතර හිඩැස’ තුළදී මෙම ස්වයංක්‍රීය ප්‍රතික්‍රියාව නැවැත්වීමයි.

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය – දුක නැති කිරීමේ මාර්ගය

“අයමෙව අරියො අට්‌ඨඞ්‌ගිකො මග්‌ගො, සෙය්‍යථිදං: සම්‌මාදිට්‌ඨි සම්‌මාසඞ්‌කප්‌පො සම්‌මාවාචා සම්‌මාකම්‌මන්‌තො සම්‌මාආජීවො සම්‌මාවායාමො සම්‌මාසති සම්‌මාසමාධි”

“මේ අරිඅටඟිමඟ මැ” යි. එනම්: “සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්ප සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්ත සම්මාආජීව සම්මාවායාම සම්මාසති සම්මාසමාධි” යි.

(ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

“අරිඅටඟිමඟ”හෙවත් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ප්‍රඥා, සීල, සමාධි යන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව යටතේ කාණ්ඩ කර තේරුම් ගැනීම, එහි ව්‍යුහය සහ ක්‍රියාකාරීත්වය අවබෝධ කරගැනීමට ඇති පහසුම සහ සම්ප්‍රදායික ක්‍රමයයි.

ප්‍රඥා ස්කන්ධය (ප්‍රඥාව): තණ්හාව මුලිනුපුටා දැමීම

1. සම්මා දිට්ඨි (නිවැරදි දැක්ම): ප්‍රඥාව ගොඩනැගීම
   1. මාර්ගයේ පුරෝගාමියා: සම්මා දිට්ඨිය සමස්ත මාර්ගයේම “පුරෝගාමියා” ලෙස ස්ථාපිත වී ඇත; එය අනෙකුත් සියලුම අංගයන්ට මග පෙන්වයි. එය මාර්ගයේ “ඇස” වන අතර, යථාර්ථය පිළිබඳ නිවැරදි සිතියම සහ අවබෝධය සපයයි.
   2. සම්මා දිට්ඨිය මට්ටම් දෙකකින් යුක්ත වේ:

1. ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය: කුසල සහ අකුසල කර්මයන්ට අනුරූප විපාක ඇත යන කර්ම නියාමය පිළිබඳ අවබෝධයයි. මෙම දැක්ම, තණ්හාවෙන් මෙහෙයවෙන ක්‍රියාවන් අනාගත දුකට හේතු වන බව වටහා දෙන බැවින්, ඒවායින් වැළකීමට සදාචාරාත්මක පෙළඹවීමක් ඇති කරයි.
2. ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨිය: චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රත්‍යක්‍ෂවීම සහ සියලු සංස්කාර ධර්මයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ සහ අනාත්ම යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බවට ඇති ගැඹුරු අවබෝධයයි.
3. තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමේ යාන්ත්‍රණය: ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨිය, එනම් යථාර්ථය පිළිබඳව ඇතිවන ගැඹුරු ප්‍රඥාව, තණ්හාවේ පැවැත්මට ඇති මූලික පදනම් දෙකක් බිඳ දමමින් ක්‍රියාත්මක වේ:
   1. අරමුණුවල අරමුණුවල ස්වභාවය වෙනස් කිරීම:

පළමුව, එය සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ (අප අත්විඳින සියලු දේවල) අනිත්‍ය (වෙනස් වන) සහ දුක්ඛ (තෘප්තිමත් නොවන) ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි. සදාකාලික තෘප්තියක් ලබා ගත නොහැකි, නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන දෙයකට ආශා කිරීමේ තේරුමක් නැති බව ප්‍රත්‍යක්ෂ වන විට, තණ්හාවට පැවතීමට ඇති තාර්කික පදනම බිඳ වැටේ.

1. ආශා කරන්නාගේ පැවැත්ම ප්‍රශ්න කිරීම:

දෙවනුව, අනාත්ම භාවනාව^xxxiii තුළින්, ‘තණ්හා කරන ස්ථිර මම’ සිටී යන සක්කාය දිට්ඨිය මුලිනුපුටා දමයි. එයින්, ‘මම’ කියා ස්ථිර පුද්ගලයෙකු නොමැති බව (අනාත්ම) අවබෝධ වූ විට, එම ‘මම’ සදාකාලිකව පැවතිය යුතුය යන භව-තණ්හාවට සහ එම ‘මම’ විනාශ විය යුතුය යන විභව-තණ්හාවට ඇති පදනමම විනාශ වී යයි.

2. සම්මා සංකප්ප (නිවැරදි කල්පනාව): චේතනාව දිශාගත කිරීම
   1. නිර්වචනය සහ අංග: සම්මා සංකප්ප (නිවැරදි කල්පනාව හෝ චේතනාව) යනු තම චේතනාව සම්මා දිට්ඨිය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට දරන සවිඥානක උත්සාහයයි. එය තණ්හාවෙන් උපදින සිතුවිලි වලට ප්‍රතිවිරුද්ධ අංග තුනකින් සමන්විත වේ:

1. නෙක්ඛම්ම සංකප්ප: කාම තණ්හාවට විරුද්ධ වන, අත්හැරීමේ චේතනාව.
2. අව්‍යාපාද සංකප්ප: ව්‍යාපාදයට සහ ද්වේෂයට විරුද්ධ වන, මෛත්‍රී සහගත චේතනාව.
3. අවිහිංසා සංකප්ප: හිංසාවට සහ කෲරත්වයට විරුද්ධ වන, කරුණා සහගත චේතනාව.
4. සිතුවිල්ලේ සිට ක්‍රියාව දක්වා: සම්මා සංකප්පය, ප්‍රඥාව සහ ශීලය අතර පාලමක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. එය සම්මා දිට්ඨියෙන් ලද අවබෝධය, තණ්හාව පෝෂණය නොකරන ආකාරයෙන් සිතීමට, කතා කිරීමට සහ ක්‍රියා කිරීමට කැපවූ චේතනාවක් බවට පරිවර්තනය කරයි. තවද, එය තණ්හාව හටගැනීමට විරුද්ධ මානසික පරිසරයක් වගා කිරීමකි.

ශීලය ස්කන්ධය (ශීලය): තණ්හාවේ ප්‍රකාශනයන් සංවර කිරීම

ශීලය යනු හුදෙක් තහනම් නීති මාලාවක් නොව, උපායමාර්ගික පිළිවෙතකි. එය තණ්හාවේ බාහිර, චර්යාත්මක ප්‍රකාශනයන් පාලනය කිරීමට ක්‍රියා කරයි. එමගින් බාහිර ගැටුම් ඇතිවීම වැළැක්වෙන අතරම, ගැඹුරු භාවනාවට බාධාවක් වන අභ්‍යන්තර නොසන්සුන්තාවය ඇතිවීම වළක්වයි.

3. සම්මා වාචා (නිවැරදි වචනය): වාචසික ක්‍රියා සංවර කිරීම
   1. මෙය වැළකීම් හතරකින් සමන්විත වේ:

1. මුසාවාදයෙන් වැළකීම: මෝහයෙන්, ලෝභයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් පෙළඹී සිදුකරන බොරු කීමෙන් වැළකීම.
2. පිසුණාවාචාවෙන් වැළකීම: ද්වේෂයෙන් මෙහෙයවෙන, භේද ඇති කිරීමේ අරමුණින් කරන කේලාම් කීමෙන් වැළකීම.
3. ඵරුසාවාචාවෙන් වැළකීම: ද්වේෂයේ සෘජු වාචසික ප්‍රකාශනයක් වන පරුෂ වචන කීමෙන් වැළකීම.
4. සම්ඵප්පලාපයෙන් වැළකීම: මනස වෙනතකට යොමු කරන හෝ තණ්හාව උත්තේජනය වීම ශක්තිමත් කළ හැකි හිස් වචන කීමෙන් වැළකීම.
5. මෙම වාචසික පුරුදු සංවර කර ගැනීමෙන්, දෛනික සන්නිවේදනයේදී සිහිය වර්ධනය වන අතරම, අහිතකර කතාවෙන් පැන නගින මානසික නොසන්සුන්තාවය අඩු වී, සමාධියට හිතකර සන්සුන් තත්ත්වයක් නිර්මාණය වේ.

4. සම්මා කම්මන්ත (නිවැරදි ක්‍රියාව): කායික ක්‍රියා සංවර කිරීම
   1. මෙය වැළකීම් තුනකින් සමන්විත වේ:

1. ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම: මෝහයෙන්, ද්වේෂයෙන් හෝ ලෝභයෙන් හටගන්නා චේතනාවෙන්, සත්ත්වයෙකු මැරීමෙන් හෝ හිංසා කිරීමෙන් වැළකීම.
2. අදින්නාදානයෙන් වැළකීම: වස්තුව කෙරෙහි තණ්හාවේ සෘජු ප්‍රකාශනයක් වන සොරකම් කිරීමෙන් වැළකීම.
3. කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් වැළකීම: කාම තණ්හාව පාලනය කිරීමේ මූලික සංවරයක් වන, අන් අයට හානිදායක ලිංගික හැසිරීම් වලින් වැළකීම.
4. මෙම සංවරයන්ද අකුසල කර්ම රැස්වීම වළක්වන අතරම, සන්සුන් මනසක් ඇති කරයි. එවැනි මනසක් සමාධියේ (සිතේ එකඟතාවයේ) ස්ථාවරත්වය ළඟා කර ගැනීම සඳහා පූර්ව අවශ්‍යතාවයකි.

5. සම්මා ආජීව (නිවැරදි දිවි පැවැත්ම): දෛනික ජීවිතය ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය සමඟ පෙළගැස්වීම
   1. මෙම අංගය සදාචාරාත්මක හැසිරීම වෘත්තීය ජීවිතය දක්වා ව්‍යාප්ත කරන අතර, තම ජීවනෝපාය තමාට හෝ අනුන්ට හානියක් නොවන බවට සහතික කරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආයුධ වෙළඳාම, සජීවී සත්ත්ව වෙළඳාම, මස්, මත්පැන් සහ වස විස වෙළඳාම මත පදනම් වූ ජීවනෝපායන් පැහැදිලිවම අනුමත නොකළ සේක.
   2. මෙම පිළිවෙත, තම ජීවනෝපාය අකුසලයට මඟක් වීම වළක්වන අතර, අධ්‍යාත්මික ජීවිතය සහ දෛනික පැවැත්ම එකට පෙළගස්වයි.

දුශ්ශීලී ක්‍රියා නිසා සිතේ ඇතිවන නොසන්සුන් බව, සමාධිය වර්ධනය කිරීමට බාධාවකි. සීලයේ කාර්යය වන්නේ එම නොසන්සුන් බව නැති කර, භාවනාවට සහ ප්‍රඥාව වැඩීමට අවශ්‍ය සන්සුන්, ස්ථාවර පදනම නිර්මාණය කිරීමයි.

සමාධි ස්කන්ධය (සමාධිය): තණ්හාවේ ස්වයංක්‍රීය ක්‍රියාකාරීත්වය බිඳ දැමීම

සමාධි ස්කන්ධයට අයත් අංග, තණ්හාව හට ගන්නා ස්වයංක්‍රීය ක්‍රියාකාරීත්වය දුර්වල කිරීමට, තණ්හා ක්‍රියාවලිය මොහොතින් මොහොතට හඳුනාගෙන එයට බාධා කරන සිහිය වර්ධනය කිරීමට, සහ අවසානයේ තණ්හාවේ ගැඹුරුම ගුප්ත නැඹුරුවාවන් දැක මුලිනුපුටා දැමීමට තරම් බලවත් මනසක් වගා කිරීමට, ක්‍රියා කළ යුතු ආකාරය පැහැදිලි කරනු ලබයි.

6. සම්මා වායාම (නිවැරදි වෑයම): මනස යෙදවීම ශක්තිමත් කිරීම
   1. මෙය වීර්යය (චතුර් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය^xxxiv), මානසික පුහුණුව සඳහා ක්‍රමානුකූලව සහ උපායමාර්ගිකව යෙදවීමකි. එය සිව් වැදෑරුම් වේ.

1. නූපන් අකුසල් නූපදවීමට කරන වෑයම.
2. උපන් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමට කරන වෑයම.
3. නූපන් කුසල් ඉපදවීමට කරන වෑයම.
4. උපන් කුසල් දියුණු කර පවත්වා ගැනීමට කරන වෑයම.
5. මෙම පිළිවෙත තණ්හාවට එරෙහි සක්‍රීය, චේතනාන්විත අරගලයයි. එය තණ්හාව ඇතිවීම වැළැක්වීම සඳහා ඉන්ද්‍රිය සංවරය පවත්වා ගැනීමේ විනය වන අතර, තණ්හා සහගත සිතුවිල්ලක් පහළ වූ විට එය ක්‍රියාකාරීව යහපත් විකල්පයකින් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමේ ‘වීර්යයයි’.

7. සම්මා සති (නිවැරදි සිහිය): නිවැරදි අවධානය
   1. මෙම පිළිවෙතෙහි හරය වන්නේ වර්තමාන මොහොතේ දී තම අත්දැකීම් විනිශ්චයකින් තොරව ප්‍රඥාවෙන් නිරීක්ෂණය කිරීමයි. එය කාය, වේදනා, චිත්ත, ධම්ම යන අරමුණු සතරක් මත පදනම් වේ. එනම් සතර සතිපට්ඨානය^xxxv මත පදනම් වේ. (මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය – දීඝනිකාය)
   2. තණ්හාවේ ක්‍රියාවලියට බාධා කිරීම: සම්මා සතිය මගින්, යම් වේදනාවක් හටගත් සැණින්, එයට තණ්හාවෙන් ප්‍රතික්‍රියා කරනවා වෙනුවට, එය විනිශ්චයකින් තොරව ‘වේදනාවක් පමණක්’ ලෙස ප්‍රඥාවෙන් නිරීක්ෂණය කිරීමට පුහුණු කරයි. මෙම නිරීක්ෂණය අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යන විට, කායික හා මානසික ක්‍රියාවලීන්ගේ සැබෑ ස්වභාවය වන අනිත්‍ය, දුක්ඛ, සහ අනාත්ම බව ක්‍රමයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ඇලී සිටීමට තරම් ස්ථිර හෝ සාරවත් කිසිවක් නොමැති බව අවබෝධ වීමත් සමඟම, තණ්හාවට පැවතීමට ඇති මූලික පදනම බිඳ වැටී යයි.

8. සම්මා සමාධි (නිවැරදි එකඟතාව): මනස ඒකාග්‍ර කිරීම
   1. සම්මා සමාධිය යනු, මනස තනි අරමුණක පිහිටුවා, ක්‍රමයෙන් එය ධ්‍යාන නමින් හැඳින්වෙන ගැඹුරු භාවනාමය අවස්ථා දක්වා වර්ධනය කිරීමයි.
   2. පංච නීවරණ යටපත් කිරීම: සිත එකඟ කිරීමට ඇති ප්‍රධානතම මානසික බාධක වනුයේ කාමච්ඡන්දය (ඉන්ද්‍රීය සුඛයට ඇති ආශාව), ව්‍යාපාදය (තරහව, වෛරය, ගැටීම සහ අන්‍යයන්ට හිංසා කිරීමට, ඔවුන්ගේ විනාශය දැකීමට ඇති කැමැත්ත), ථීනමිද්ධ (කාය චිත්ත දෙදෙනාගේ අකර්‍මණ්‍ය ස්වභාවය), උද්ධච්චකුක්කුච්ච (නොසන්සුන්කම සහ පසුතැවීම) සහ විචිකිච්ඡාව (සැකය) යන පංච නීවරණ ධර්මයන්ය. තණ්හාවේම සෘජු ප්‍රකාශනයන් වන මෙම නීවරණ, සමාධිය වැඩීමෙන් තාවකාලිකව යටපත් වේ. මෙසේ, මනාව සමාධිගත වූ, ඒකාග්‍ර වූ සිත අතිශයින් බලවත් සහ තියුණුය. මෙම ඒකාග්‍ර වූ සිත, සංස්කාර ධර්මයන්ගේ යථා ස්වභාවය දැකීම සඳහා යොමු කළ විට, විදර්ශනා ප්‍රඥාව බලවත්ව පහළ වේ.
   3. තණ්හාව මුලිනුපුටා දැමීම: සම්මා සමාධියෙන් ලැබෙන බලවත් විදර්ශනා ප්‍රඥාව මගින් තණ්හාවේ ගැඹුරුම ස්තරය වන අනුසය කෙලෙස් පවා මුලිනුපුටා දමයි. එබැවින්, සම්මා සමාධිය, තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමේ ක්‍රියාවලියේ කූටප්‍රාප්තිය ලෙස සැලකේ.

වගුව 1: ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය සහ තණ්හාව නැසීමෙහිලා එහි කාර්යභාරයේ සාරාංශය

ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව	මාර්ගාංගය (පාලි)	මාර්ගාංගය (සිංහල)	තණ්හාව නැසීමෙහිලා මූලික කාර්යභාරය
ප්‍රඥා (පඤ්ඤා)	සම්මා දිට්ඨි	නිවැරදි දැක්ම	තණ්හාවට මූලික හේතුව වන අවිද්‍යාව සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි මුලිනුපුටා දමයි.
	සම්මා සංකප්ප	නිවැරදි කල්පනාව	තණ්හාවෙන් උපදින චේතනාවන්ට සෘජුවම විරුද්ධ වන නෙක්ඛම්ම, අව්‍යාපාද, අවිහිංසා සංකල්ප වඩයි.
ශීල (ශීල)	සම්මා වාචා	නිවැරදි වචනය	තණ්හාව, (ද්වේෂය සහ මෝහය) වාචසිකව ප්‍රකාශ වීම වළක්වා මානසික නොසන්සුන්තාවය දුරු කරයි.
	සම්මා කම්මන්ත	නිවැරදි ක්‍රියාව	කාම, වස්තු සහ බලය සඳහා වන තණ්හාවෙන් මෙහෙයවෙන කායික ක්‍රියා වළක්වා නොතැවෙන සුලු බව ඇති කරයි.
	සම්මා ආජීව	නිවැරදි දිවි පැවැත්ම	තම ජීවනෝපාය තණ්හාව (සහ හිංසාව) ක්‍රමානුකූලව පෝෂණය කරන සහ වර්ධනය කරන මාර්ගයක් වීම වළක්වයි.
සමාධි (සමාධි)	සම්මා වායාම	නිවැරදි වෑයම	චතුර් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය තුළින් තණ්හාව මත පදනම් වූ මානසික තත්ත්වයන් ක්‍රියාකාරීව දුර්වල කර, නොඇල්ම වර්ධනය කරයි.
	සම්මා සති	නිවැරදි සිහිය	තණ්හාවට පූර්වගාමී වන වේදනාව හටගන්නා මොහොතේදීම නිරීක්ෂණය කර, ඒවා අනන්‍ය වීම වළක්වා, ස්වයංක්‍රීය ප්‍රතික්‍රියා දාමය බිඳ දමයි.
	සම්මා සමාධි	නිවැරදි සිතේ එකඟ බව	තණ්හාවේ ගැඹුරුම අනුසය කෙලෙසුන් දැක මුලිනුපුටා දැමීමට සමත්, බලවත්, ස්ථාවර මනසක් වර්ධනය කරයි.

සතර සතිපට්ඨානය:

සතර සතිපට්ඨානය යනු, විමුක්තිය සඳහා ඇති ‘ඒකායන මාර්ගය’ වන අතර, එහි හරය නම්, අපගේ අත්දැකීම් පරාසය වන කය, වේදනාව, සිත සහ ධර්මතා යන අංශ හතර දෙස, කිසිදු විනිශ්චයකින් තොරව සිහිය පිහිටුවා බැලීමයි. මෙම ක්‍රියාවලියේදී, යෝගාවචරයා එම අත්දැකීම් ‘මම’ හෝ ‘මගේ’ යැයි උපාදානය නොකර, හුදෙක් ‘කය’, ‘වේදනාව’ යනුවෙන් ඒවායේ හටගැනීම සහ නැසීයාම පමණක් නිරීක්ෂණය කරයි. එමගින්, ඒ සියල්ලේ යථා ස්වභාවය වන අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම අවබෝධ කර ගනියි.

සතර සතිපට්ඨානය නම්:

1. කායානුපස්සනාව (ශරීරය පිළිබඳ සිහිය):

ක්‍රියාව: තම ශරීරය දෙස සිහිය යොමු කිරීම. “මේ මොහොතේ (මගේ) ශරීරයේ සිදුවන්නේ කුමක්ද?”

උදාහරණ: ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දැනීම, ශරීරයේ ඉරියව්ව දැනීම, ශරීරයේ ඇතිවන වේදනා සහ සංවේදනයන් දැනීම.

අරමුණ: ශරීරය යනු “මම” හෝ “මගේ” කියා අල්ලාගත නොහැකි, නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන දෙයක් බව අවබෝධ කර ගැනීම.

2. වේදනානුපස්සනාව (විඳීම් පිළිබඳ සිහිය):

ක්‍රියාව: සිතේ ඇතිවන විඳීම් දෙස සිහිය යොමු කිරීම. “මේ මොහොතේ (මගේ) සිතට දැනෙන්නේ කුමක්ද?”

උදාහරණ: සැප සහගත (සුඛ), දුක් සහගත (දුක්ඛ) හෝ උපේක්ෂා සහගත (අදුක්ඛමසුඛ) විඳීමක් ඇති වූ සැණින්, එය කුමන වේදනාවක්ද යනුවෙන් හඳුනා ගැනීම.

අරමුණ: සැපයට නොඇලී, දුකට නොගැටී, සිටිමින් සියලු විඳීම් හටගෙන නැතිවී යන ස්වභාවයෙන් යුතු බව දැක, තණ්හාව හටගැනීම වැළැක්වීම

3. චිත්තානුපස්සනාව (සිත පිළිබඳ සිහිය):

ක්‍රියාව: සිතේ ස්වභාවය දෙස සිහිය යොමු කිරීම. “මේ මොහොතේ (මගේ) සිත පවතින්නේ කෙසේද?”

උදාහරණ: සිතේ ලෝභයක්, ද්වේෂයක් හෝ මෝහයක් ඇත්නම්, “ලෝභ සිතක්” “ද්වේෂ සිතක්” හෝ “මෝහ සිතක්” ලෙස එය හඳුනා ගැනීම. සිත සන්සුන් නම්, “සන්සුන් සිතක්” ලෙස හඳුනා ගැනීම.

අරමුණ: සිත යනුද “මම” නොව, නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන මානසික තත්ත්වයන්ගේ එකතුවක් බව අවබෝධ කර ගැනීම.

වේදනානුපස්සනාව යනු “අත්දැකීමේ රසය” දෙස බැලීමක් වන අතර, එය වේදනාව සහ තණ්හාව අතර පුරුක බිඳීමට සෘජුවම ක්‍රියා කරයි. චිත්තානුපස්සනාව යනු එම රසයට ප්‍රතිචාර දක්වන “සිතේ හැසිරීම” දෙස බැලීමක් වන අතර, එය ‘සිත’ යනු ‘මම’ නොව, හටගෙන නැසී යන ධර්මතාවයක් බව අවබෝධ කර ගැනීමට සෘජුවම ක්‍රියා කරයි.

4. ධම්මානුපස්සනාව (ධර්මතා පිළිබඳ සිහිය):

ක්‍රියාව: තම අත්දැකීම්, බුදු දහමේ ඉගැන්වීම් නමැති “රාමුව” තුළට දමා, නුවණින් යුතුව විමසා බැලීම. “මේ මොහොතේ (මගේ) සිතේ පහළ වී ඇති ධර්මතාවය කුමක්ද?” “එය හටගන්නේ කෙසේද?” සහ “එය නැසී යන්නේ කෙසේද?”

උදාහරණ: විමර්ශනය කරන ධර්ම කාණ්ඩ, පංච නීවරණ: (භාවනාවට බාධා වන කෙලෙස්), පංච උපාදානස්කන්ධ: (පැවැත්ම සකස් වීමට, උපාදානය කර ගන්නා කාණ්ඩ^xxxvi), සළායතන: (අභ්‍යන්තර සහ බාහිර ඉන්ද්‍රිය පද්ධතිය), සප්ත බොජ්ඣංග^xxxvii: (නිවනට මඟ පාදන ධර්මතා), චතුරාර්ය සත්‍යය: (ලෝකයේ යථාර්ථය පිළිබඳ උතුම් සත්‍යයන් හතර)

අරමුණ සහ කූටප්‍රාප්තිය: ධම්මානුපස්සනාව යනු, අනෙක් තුනෙහිම (කායානුපස්සනාව, වේදනානුපස්සනාව, චිත්තානුපස්සනාව) ප්‍රඥාන්විත කූටප්‍රාප්තියයි. කය, වේදනාව සහ සිත පිළිබඳව ඇතිවන අත්දැකීම්, හුදු අත්දැකීම් ලෙස පමණක් නිරීක්ෂණය කරනවා වෙනුවට, ඒවා ධර්මයේ මූලික සිද්ධාන්තයන්ට අනුව වර්ගීකරණය කර, ඒවායේ යථාර්ථය (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම) අවබෝධ කරගැනීම මෙහිදී සිදුවේ.

තණ්හා ක්‍රියාවලියට බාධා කිරීම: තණ්හාව නැසීමේ ප්‍රධාන උපක්‍රමය වේදනානුපස්සනාවෙහි පවතී. පටිච්චසමුප්පාද දාමයට අනුව, වේදනාව තණ්හාවට හේතු වේ. ප්‍රසන්න, අප්‍රසන්න හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනාවක් හටගන්නා විට, ලෝභයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් ප්‍රතික්‍රියා නොකර, එය ප්‍රඥාවෙන් නිරීක්ෂණය කිරීමෙන්, යෝගාවචරයා මෙම තීරණාත්මක පුරුක බිඳ දමයි. වේදනාව හුදෙක් අනිත්‍ය, පුද්ගල-ශූන්‍ය සිදුවීමක් ලෙස දැකීමෙන්, තණ්හාව නම් ස්වයංක්‍රීය ප්‍රතික්‍රියාව ඇති නොවේ.

සාරාංශය

ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය යනු, දුකට හේතුවන තණ්හාව නැසීම සඳහා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශිත, එකිනෙකට සම්බන්ධ අංග අටකින් සමන්විත පරිපූර්ණ පිළිවෙතකි. මෙම මාර්ගය ශීලය නමැති සදාචාරාත්මක පදනම මත පිහිටා, තණ්හාවේ බාහිර ප්‍රකාශනයන් සංවර කරයි. ඉන් අනතුරුව, සමාධිය තුළින්, ‘වේදනාව සහ තණ්හාව අතර හිඩැස’ නිර්මාණය කරමින්, එහි ස්වයංක්‍රීය ක්‍රියාකාරීත්වය බිඳ දමන, බලවත් සහ එකඟ වූ මනසක් වර්ධනය කරයි. අවසාන වශයෙන්, එම සමාධිගත සිත මෙහෙයවා, තණ්හාවට මූලිකම හේතුව වන අවිද්‍යාව සහ ‘මම’ යන සක්කාය දිට්ඨිය මුලිනුපුටා දමමින්, විමුක්තිය සාක්ෂාත් කරගැනේ.

යොමුව

ධම්මචක්කප්පවත්ත සූත්‍රය

සං‌යුත්‌තනිකායො – මහාවග්‌ගො – සච්‌චසං‌යුත්‌තං – ධම්‌මචක්‌කප්‌පවත්‌තනවග්‌ගො

https://tipitaka.lk/sn-5-12-2-1/sinh

දුක‍්ඛතා සූත්‍රය

සංයුත‍්තනිකායො – මහාවග‍්ගො – මග‍්ගසංයුත‍්තං – එසනාවග‍්ගො

https://tipitaka.lk/sn-5-1-15-65/sinh

ඛජ්ජනීය සූත්‍රය

සංයුත‍්තනිකායො – ඛන්‍ධකවග‍්ගො – ඛන්‍ධසංයුත‍්තං – මජ‍්ඣිමපණ‍්ණාසකො – ඛජ‍්ජනීයවග‍්ගො

https://tipitaka.lk/sn-3-1-2-3-7/sinh

සමාධි භාවනා සූත්‍රය

සංයුත‍්තනිකායො – ඛන්‍ධකවග‍්ගො – ඛන්‍ධසංයුත‍්තං – මූලපණ‍්ණාසකො – නකුලපිතුවග‍්ගො

https://tipitaka.lk/sn-3-1-1-1-5/pali

ඵෙණ පිණ්ඩූපම සූත්‍රය

සංයුත‍්තනිකායො – ඛන්‍ධකවග‍්ගො – ඛන්‍ධසංයුත‍්තං – මජ‍්ඣිමපණ‍්ණාසකො – පුප‍්ඵවග‍්ගො

https://tipitaka.lk/sn-3-1-2-5-3/sinh

සීල සූත්‍රය

සං‌යුත්‌තනිකායො – ඛන්‌ධකවග්‌ගො – ඛන්‌ධසං‌යුත්‌තං – උපරිපණ්‌ණාසකො -ධම්‌මකථිකවග්‌ගො

https://tipitaka.lk/sn-3-1-3-2-10/sinh

පඤ්චවග්ග සූත්‍රය

සංයුත්තනිකාය – ඛන්ධවග්ගපාළි – ඛන්ධසංයුත්තං – උපයවග්ගො

https://pitaka.lk/main?n=231074

මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය

දීඝනිකාය – මහාවග‍්ගො

https://tipitaka.lk/dn-2-9/sinh

ධම්මපදය

ඛුද්දක නිකාය – ධම‍්මපදපාළි – බුද්ධ වග්ගය – 183 වන ගාථාව

https://tipitaka.lk/kn-dhp-14/23-0/pali

ගෞතම බුද්ධ චරිතය (අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්‍රය) – බළන්ගොඩ ආනන්ද මෛත්‍රෙය හිමි

https://pitaka.lk/books/buddha-charithaya/8-5.html

iපරිශිෂ්ටය – පාරිභාෂික වචන සහ වැඩිදුර විස්තර

අකුසල් යනු, තමාටත්, අනුන්ටත් දුක්ඛදායී විපාක ගෙන දෙන, සිත කිළිටි කරන, සිතුවිලි, වචන සහ ක්‍රියාවන්ය.

ii කුසල් යනු, තමාටත්, අනුන්ටත් යහපත, සතුට සහ සැනසීම ගෙන දෙන, සිත පිරිසිදු කරන, සිතුවිලි, වචන සහ ක්‍රියාවන්ය.

iii ධර්මතා යනු, හේතු සාධක අනුව, ඉබේම ක්‍රියාත්මක වන, වෙනස් කළ නොහැකි විශ්වීය නියාමයන්වේ. එනම් එය “දේවල් පවතින ආකාරයයි” (The way things are).

පංච නියාම ධර්ම:

බුදු දහමට අනුව, මෙම විශ්වීය පිළිවෙළ ප්‍රධාන කොටස් පහකට බෙදා දක්වයි. ඒවා ‘පංච නියාම ධර්ම’ ලෙස හැඳින්වේ.

1. උතු නියාමය (Physical / Seasonal Order): අජීවී, භෞතික ලෝකයේ ක්‍රියාකාරීත්වය පාලනය කරන නීතියයි. සෘතු මාරු වීම, සුළං හැමීම, වර්ෂාව ලැබීම, ගින්නෙහි උණුසුම් ස්වභාවය වැනි දේ මෙයට අයත් වේ.
2. බීජ නියාමය (Biological / Genetic Order): සජීවී ලෝකයේ, විශේෂයෙන්ම ගස්වැල් ආදියේ ක්‍රියාකාරීත්වය පාලනය කරන නීතියයි. “වපුරන බීජයට අනුව අස්වැන්න ලැබීම” මූලික සිද්ධාන්තයයි. උදාහරණයක් ලෙස, අඹ ඇටයකින් අඹ ගසක් මිස, කොස් ගසක් හට නොගැනීම වැනි දේ මෙයට අයත් වේ.
3. කම්ම නියාමය (Moral / Karmic Order): සදාචාරාත්මක ලෝකය පාලනය කරන නීතියයි. චේතනාන්විතව සිදු කරන ක්‍රියාවන් (කර්ම) සහ ඒවායේ ප්‍රතිඵල (විපාක) අතර ඇති සම්බන්ධය මින් විස්තර කෙරේ. කුසල කර්ම වලට යහපත් විපාකත්, අකුසල කර්ම වලට අයහපත් විපාකත් ලැබීම මෙම නියාමයට අනුව සිදුවේ.
4. චිත්ත නියාමය (Psychological / Mental Order): සිතේ සහ චෛතසිකයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වය පාලනය කරන නීතියයි. සිතිවිලි පහළ වන ආකාරය, සිත් එකින් එකට සම්බන්ධ වන පිළිවෙළ, මතකය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය වැනි මනසේ සියලු ක්‍රියාවලීන් මෙම නියාමයට යටත් වේ.
5. ධම්ම නියාමය (Order of the Dhamma / Natural Phenomena): ලෝකයේ සිදුවන විශේෂ ස්වභාවික සිදුවීම් පාලනය කරන නීතියයි. උදාහරණයක් ලෙස, හේතුවක් ඇති කල්හි ඵලයක් හටගැනීම, ගුරුත්වාකර්ෂණය, බුදුවරුන් ලොව පහළ වීම වැනි සුවිශේෂී සිදුවීම් මෙයට අයත් වේ.

සාරාංශය: “ධර්මතා” යනු, ලෝකය භෞතික, ජීව විද්‍යාත්මක, සදාචාරාත්මක, මානසික සහ ලෝකෝත්තර යන සෑම මට්ටමකදීම නිශ්චිත නීති පද්ධතීන් අනුව ක්‍රියාත්මක වන බව පෙන්වා දෙන ගැඹුරු දහම් කරුණකි.

ivකෙලෙස් (අකුසල මූල): කෙලෙස් යනු සිත කිලිටි කරන, සිතේ ස්වභාවික පැහැදිලි බව සහ නිරවුල් බව නැති කරන, දුකට හේතු වන අකුසල සහගත මානසික ස්වභාවයන්ය. සියලු කෙලෙස්වලට මුල් වන ප්‍රධාන අකුසල මූල තුනක් ඇත:

1. ලෝභය (Greed): ඇල්ම, තණ්හාව, ආශාව සහ යමක් තමා සතු කරගැනීමට ඇති දැඩි කැමැත්ත.
2. ද්වේශය (Hatred): තරහව, වෛරය, ගැටීම, අකමැත්ත සහ යමක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඇති නැඹුරුව.
3. මෝහය (Delusion): මුළාව, නොදැනීම, යථාර්ථය (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ස්වභාවය) තේරුම් ගැනීමට නොහැකි වීම.

අනෙකුත් සියලුම කෙලෙස් (උදා: මානය, ඊර්ෂ්‍යාව, සැකය, වැරදි දැක්ම) මෙම මූලයන් තුනෙන් පැන නගී.

v ආසවක්ඛය ඤාණය පහළ වීම: වැඩෙන ප්‍රඥාව බලවත් වන විට, එය සිතේ ගැඹුරුම ස්ථරවල තැන්පත්ව ඇති ආශ්‍රව (Āsava) මුලිනුපුටා දමයි.

ආශ්‍රව යනු: “ආසව” යන්නෙහි වචනාර්ථය “ගලා ඒම” හෝ “වැගිරීම” යන්නයි. මනස කිලිටි කරමින්, ඉන්ද්‍රිය දොරටු තුළින් පිටතට ගලා ගොස් සත්වයා සංසාර දුකෙහි පල් කරවන, මත් කරවන ස්වභාවය “ආසව” ලෙස හැඳින්වේ. අනුසය ලෙස පවතින කෙලෙස්, ක්‍රියාකාරී වී බලවත් වූ විට ආසව බවට පත් වේ. මෙය දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ සුව නොවූ තුවාලයකින් සැරව ගලන්නාක් මෙනි. බුදු දහමට අනුව ප්‍රධාන ආසව සතරක් ඇත: කාමාසව: කාම තණ්හාව, භවාසව: භවයට (වීමට) ඇති ආශාව, දිට්ඨාසව: වැරදි දෘෂ්ටි, අවිජ්ජාසව: චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම.

මෙම ආශ්‍රවයන් සතර සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී ගිය බවත්, නැවත නූපදින බවත්, තමන් කෙලෙස්වලින් මිදී රහත් වූ බවත්, කළ යුතු දේ කර නිම කළ බවත්, යමෙකුට ඇතිවන සෘජු, ප්‍රත්‍යක්ෂ, අවබෝධාත්මක දැනුම “ආසවක්ඛය ඤාණය” යි.

vi ප්‍රඥාව

viiඅවබෝධය

viiiවිශේෂ

ix චතුරාර්ය සත්‍යය

x “පංචස්කන්ධය” සහ “පංච උපාදානස්කන්ධය“ අතර මූලික වෙනස නම් ‘උපාදාන’ හෙවත් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. පංචස්කන්ධය යනු රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යනුවෙන්, රහතන් වහන්සේ නමක් තුළ පවා පවතින, සත්ත්ව පැවැත්මේ මූලික සංඝටක පහ පිළිබඳව කරන ලද හුදු විශ්ලේෂණයකි. එහෙත්, “පංච උපාදානස්කන්ධය” යනු පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකු එම ස්කන්ධයන් පහම ‘මම’, ‘මගේ’ යැයි ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. එබැවින් බුදු දහමට අනුව දුකට සැබෑ හේතුව ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම නොව, ඒවාට ඇති මෙම උපාදානය වන අතර, ආර්ය මාර්ගයේ පරම අරමුණ වන්නේද මෙම ග්‍රහණය කර ගැනීම මුලිනුපුටා දැමීමයි.

xi උපාදාය රූප යනු: මහා භූතයන් (පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ) මත යැපෙමින් පවතින, ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය, ශබ්දය, ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය, සහ ජීව ශක්තිය වැනි ද්විතීයික භෞතික ධර්මතා, “උපාදාය රූප” ලෙස හැඳින්වේ. උදාහරණයක් ලෙස, පොළව (මහා භූත) නැතිව ගසකට (උපාදාය රූප) පැවතිය නොහැකිවා සේම, මහා භූත නොමැතිව උපාදාය රූපවලට පැවතිය නොහැක.

රූප: සම්පූර්ණ රූප සංඛ්‍යාව 28 කි. එයින් 4 ක් මහා භූත රූප වන අතර අනෙක් රූප 24 උපාදාය රූප වේ.

මහා භූත රූප 4: (මේවා “ප්‍රධාන රූප” හෝ “මූලික ධාතු” ලෙසද හැඳින්වේ. උපාදාය රූප 24ම හටගන්නේ මෙම මූලික ධාතුන් 4 මත යැපෙමිනි.)

1. පඨවි ධාතුව (තද බව)
2. ආපෝ ධාතුව (ඇලෙන/වැගිරෙන බව)
3. තේජෝ ධාතුව (උණුසුම්/සීතල බව)
4. වායෝ ධාතුව (සෙලවෙන/පිම්බෙන බව)

උපාදාය රූප 24: ස්වභාවය අනුව පහත පරිදි කාණ්ඩ කර කෙටියෙන් දැක්විය හැක:

• ප්‍රසාද රූප 5 (සංවේදී ඉන්ද්‍රියන්): මේවා බාහිර අරමුණු ග්‍රහණය කරගන්නා සංවේදී කොටස් වේ.

5. චක්ඛු ප්‍රසාදය – ඇස (දෘශ්‍ය වර්ණ ග්‍රහණය කරන ස්වභාවය)
6. සෝත ප්‍රසාදය – කන (ශබ්දය ග්‍රහණය කරන ස්වභාවය)
7. ඝාණ ප්‍රසාදය – නාසය (ගන්ධය ග්‍රහණය කරන ස්වභාවය)
8. ජිව්හා ප්‍රසාදය – දිව (රසය ග්‍රහණය කරන ස්වභාවය)
9. කාය ප්‍රසාදය – ශරීරය (ස්පර්ශය ග්‍රහණය කරන ස්වභාවය)

• ගෝචර රූප 4: (ඉන්ද්‍රියන්ට හමුවන අරමුණු): ඉහත ප්‍රසාද රූපවලට හසුවන බාහිර අරමුණුයි.

10. රූප – වර්ණ (දෘශ්‍ය රූප)
11. ශබ්ද – හඬ
12. ගන්ධ – සුවඳ
13. රස – රසය

(ස්පර්ශය (ඵොට්ඨබ්බ) යනු පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මහා භූතයන්ම බැවින් එය වෙනම ගණන් නොගැනේ.)

• භාව රූප 2 (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය):

14. ඉත්ථි භාවය – ස්ත්‍රී භාවය
15. පුරිස භාවය – පුරුෂ භාවය

• හෘද රූප 1 (සිතේ පදනම):

16. හෘද වස්තුව – මනෝ විඤ්ඤාණයට පදනම වන රූපය.

• ජීවිත රූප 1 (ජීව ශක්තිය):

17. ජීවිත ඉන්ද්‍රිය – කර්මජ (අතීත කර්මයෙන් උපන්) රූප කලාපවල ආයුෂ පවත්වන ශක්තිය.

• ආහාර රූප 1 (පෝෂණය):

18. ආහාර රූප (ඕජාව) – ශරීරය පෝෂණය කරන කොටස.

• පරිච්ඡේද රූප 1 (අවකාශය):

19. පරිච්ඡේද රූප (ආකාශ ධාතුව) – රූප කලාප (භෞතික පදාර්ථයේ පවතින කුඩාම ඒකක) එකිනෙක වෙන් කරන හිස් අවකාශය.

• විඤ්ඤත්ති රූප 2 (අදහස් ප්‍රකාශ කිරීම):

20. කාය විඤ්ඤත්ති – ශරීරය මගින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීම (උදා: අත වැනීම).
21. වචී විඤ්ඤත්ති – වචන මගින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීම.

• විකාර රූප 3 (රූපයේ වෙනස්වන සුළු ලක්ෂණ):

22. ලහුතා – සැහැල්ලු බව
23. මුදුතා – මෘදු බව
24. කම්මඤ්ඤතා – කර්මයට/වැඩට යෝග්‍ය බව (නම්‍යශීලී බව)

• ලක්ඛණ රූප 4 (රූපයේ පොදු ලක්ෂණ): මේවා සෑම රූපයකම ඇති පොදු අවස්ථා හතරයි.

25. උපචය – හටගැනීම (ඇතිවීම)
26. සන්තති – පැවැත්ම (වර්ධනය)
27. ජරතා – දිරායෑම (වයසට යෑම)
28. අනිච්චතා – නැසී යෑම (විනාශය)

xii සිතේ අරමුණ (ආරම්මණ)

අභිධර්මයට අනුව: “අරමුණ” (පාලි: ආරම්මණ) යනු සිත විසින් ග්‍රහණය කරගන්නා දෙයයි. සිතට තනිව පැවතිය නොහැක; එය නිතරම යම් කිසිවක් “අරමුණු” කරමින්, එනම් යම් කිසිවක් දැනගනිමින්ම පවතී. සිතට දැනෙන, සිත පිහිටන සෑම දෙයක්ම අරමුණකි.

සිත අරමුණු ගන්නා ප්‍රධාන දොරටු (මාර්ග) 6ක් ඇති අතර, ඒ අනුව අරමුණු වර්ග 6කි.

1. රූපාරම්මණය (දෘශ්‍ය අරමුණු) – දොරටුව: ඇස (චක්ඛු ද්වාරය) අරමුණ: වර්ණ. (රතු මලක් දැකීම).
2. ශබ්දාරම්මණය (ශබ්දමය අරමුණු) – දොරටුව: කන (සෝත ද්වාරය) අරමුණ: ශබ්ද. (කුරුල්ලෙකුගේ හඬ ඇසීම).
3. ගන්ධාරම්මණය (ගන්ධමය අරමුණු) – දොරටුව: නාසය (ඝාණ ද්වාරය) අරමුණ: සුවඳ හෝ දුගඳ. (සඳුන් සුවඳ දැනීම).
4. රසාරම්මණය (රසමය අරමුණු) – දොරටුව: දිව (ජිව්හා ද්වාරය) අරමුණ: පැණි රස, ඇඹුල් රස වැනි රසයන්. (අඹයක පැණි රස දැනීම).
5. ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය (ස්පර්ශමය අරමුණු) – දොරටුව: ශරීරය (කාය ද්වාරය) අරමුණ: තද බව (පඨවි), උණුසුම/සීතල බව (තේජෝ), සෙලවීම (වායෝ) යන ස්පර්ශයන්. (සුළඟේ සිසිලස සමට දැනීම).
6. ධම්මාරම්මණය (මානසික අරමුණු) – දොරටුව: මනස (මනෝ ද්වාරය) අරමුණ: ඉහත ඉන්ද්‍රිය පහට හසු නොවන සියලු දේ. එනම්: අතීත සිදුවීම් සහ මතකයන්, අනාගත සිතුවිලි සහ සැලසුම්, සංකල්ප (ආදරය, සාධාරණත්වය), චෛතසික (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර), සිහින, සියුම් රූප, නිවන ආදිය මනසට අරමුණු විය හැක.

සාරාංශය: “අරමුණ” යනු අපගේ ඉන්ද්‍රියන්ට සහ මනසට හසුවන, අපගේ විඤ්ඤාණයට පාදක වන ඕනෑම දෙයකි.

xiii “සිත ලෝකය”: බුදු දහමට අනුව, අප “ලෝකය” ලෙස අත්විඳින සෑම දෙයක්ම අපගේම සිත විසින් නිර්මාණය කරන ලද, සකස් කරන ලද, අර්ථකථනය කරන ලද දෙයකි.

“සිත ලෝකය” වන්නේ කෙසේද?

• අත්දැකීම සිත හරහා පමණි: අපට බාහිර ලෝකයක් ඇතැයි අපි සිතමු. නමුත් අප එම ලෝකය අත්විඳින්නේ කෙසේද? ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය සහ මනස යන ආයතන 6 හරහා පමණි. ඔබ යම් දෙයක් දකින්නේ , රූපයත්, සහ චක්ඛු විඤ්ඤාණයත් (සිත) එකතු වූ විටයි. ඔබ යම් දෙයක් අසන්නේ කනත්, ශබ්දයත්, සහ සෝත විඤ්ඤාණයත් (සිත) එකතු වූ විටයි. මේ ආකාරයට, ඔබේ සම්පූර්ණ අත්දැකීම් ලෝකයම සිත මුල් වූ ක්‍රියාවලියකි. ඔබට සිතකින් තොරව කිසිදු ලෝකයක් අත්විඳිය නොහැක.
• ලෝකය “සකස් කරන්නේ” සිතයි: සිත යනු කැමරාවක් මෙන් ලෝකය ඒ ආකාරයෙන්ම සටහන් කරගන්නා දෙයක් නොවේ. එය ක්‍රියාකාරී නිර්මාපකයෙකි. ඇසට රූපයක් ගැටුණු විට, සිත එය “ලස්සනයි” කියා සංඥා කරයි. ඒ සමඟම වේදනා ඇතිවේ (සතුටු වේදනාවක්). ඉන්පසු, “මට එය අවශ්‍යයි” කියා තණ්හාව (ලෝභය) ඇති කරයි. දැන් ඔබ අත්විඳින්නේ බාහිරව ඇති “රූපය” නොවේ. ඔබ අත්විඳින්නේ ඔබේම සිත විසින් (ලෝභයෙන්) තණ්හාවෙන් “සකස් කරන ලද” ලෝකයකි. එම රූපයම තව කෙනෙකුට “අවලස්සන” විය හැක. එවිට ඔහුගේ සිත ද්වේශයෙන් යුතු වෙනත් ලෝකයක් සකස් කරයි. එසේනම්, ලෝකය යනු අපට පිටතින් ලැබෙන දෙයක් නොව, අපගේ සිත විසින් ඇතුළතින් ‘සකස් කරන’ දෙයකි.
• දුක ඇත්තේ ලෝකයේ නොව සිත තුළය: අපට දුක ඇතිවන්නේ බාහිර ලෝකයේ ඇති මිනිසුන්, වස්තූන් හෝ සිදුවීම් නිසා නොවේ. දුක ඇත්තේ ඒ දේවල් වලට අපගේ සිත ලෝභයෙන්, ද්වේශයෙන් සහ මෝහයෙන් ප්‍රතිචාර දක්වන ආකාරය තුළය. දුක ඇත්තේ ලෝකය ග්‍රහණය කරන අපගේ සිතේය.
• විමුක්තිය ඇත්තේද සිත තුළමය: ලෝකයේ දුක නිර්මාණය කරන්නේ සිත නම්, දුක නැති කිරීමද කළ යුත්තේ සිත තුළමය. ලෝකය වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කරනවාට වඩා, ලෝකය දකින තමාගේ සිතේ ස්වභාවය වෙනස් කරගත යුතුය. ලෝකයෙන් එතෙර වීමට නම්, ලෝකය වටේ යා යුතු නැත. තමාගේ සිතේ ස්වභාවය අවබෝධ කරගත යුතුය.
• සාරාංශයක් ලෙස: “සිත ලෝකයයි” යනු, අපගේ සම්පූර්ණ යථාර්ථය, අපගේ සතුට, අපගේ දුක සහ අපගේ විමුක්තිය යන සියල්ලම බාහිර ලෝකයේ නොව, අපගේම සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වය මත රඳා පවතින බව පෙන්වා දෙන ගැඹුරුතම බෞද්ධ ඉගැන්වීමයි. (රෝහිතස්ස සූත්‍රය – සංයුත්ත නිකාය)

xiv චෛතසික යනු, සිත (චිත්තය) සමඟම එකට හටගන්නා, සිත සමඟම පවතින සහ සිත සමඟම නැසී යන මානසික සාධකය. සරලවම කිවහොත්, සිත යනු හුදෙක් “අරමුණක් දැනගැනීම” නම්, එම දැනගැනීමට යම් වර්ණයක්, ගුණයක් හෝ විශේෂ ස්වභාවයක් ලබා දෙන්නේ චෛතසසිකයි.

උදාහරණය: සිත (චිත්තය) යනු කිසිදු රසකාරකයක් නොදැමූ පිරිසිදු ව්‍යංජනයක් යැයි සිතන්න. චෛතසික යනු එම ව්‍යංජනයට දමන ලුණු, මිරිස්, සීනි වැනි රසකාරක වේ. එම රසකාරක මගින් ව්‍යංජනයට ලුණු රසය, සැර රසය, පැණි රසය වැනි විශේෂ රසයන් ලැබෙන්නා සේ, චෛතසසික මගින් සිතට ලෝභය, ද්වේශය, මෛත්‍රිය, ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව වැනි විශේෂ ස්වභාවයක් (ගුණයක්) ලැබේ.

සිත හා චෛතසික අතර සම්බන්ධය: චෛතසික වලට තනිව හටගත නොහැක. ඒවා නිතරම සිතක් සමඟ බැඳී පවතී. මෙම සම්බන්ධය ලක්ෂණ 4කින් යුක්තය.

1. එකට ඉපදීම: සිත හටගන්නා මොහොතේම චෛතසිකද හටගනී.
2. එකට නැසීම: සිත නැසී යන මොහොතේම චෛතසිකද නැසී යයි.
3. එකම අරමුණක් ගැනීම: සිත යම් අරමුණක් ගන්නේද, චෛතසිකද එම අරමුණම ගනී.
4. එකම වස්තුවක් ඇසුරු කිරීම: සිත හටගැනීමට පාදක වන භෞතික වස්තුවම චෛතසිකද ඇසුරු කරයි. (උදාහරණ: “චක්ඛු ප්‍රසාදය” – හෙවත් ඇසේ ඇති, වර්ණ ග්‍රහණය කරගන්නා සංවේදී ස්වභාවය)

අභිධර්ම පිටකයට අනුව, සිත හා බැඳී පවතින චෛතසික 52:

1. අඤ්ඤසමාන චෛතසික (13) – (ඕනෑම සිතක යෙදිය හැකි) මෙම චෛතසික කුසල් සහ අකුසල් යන දෙවර්ගයේම සිත් සමඟ යෙදිය හැකිය.

(අ) සබ්බචිත්තසාධාරණ (7) – (සෑම සිතකම යෙදෙන)

1. ඵස්සය – ස්පර්ශය, 2. වේදනාව – විඳීම, 3. සංඥාව – හඳුනාගැනීම, 4. චේතනාව – ක්‍රියාවට පොළඹවනභාවය, 5. ඒකග්ගතාව – සිතේ එකඟ බව, 6. ජීවිතින්ද්‍රිය – චෛතසිකයන්ගේ ජීවය, 7. මනසිකාරය – අරමුණට සිත යොමු කිරීම,

(ආ) පකිණ්ණක (6) – (විවිධ සිත්වල විසිරී පවතින)

1. විතක්කය – සිත අරමුණට යොමු කිරීම, 2. විචාරය – අරමුණ නැවත නැවත විමසීම, 3. අධිමොක්ඛය – අරමුණ තීරණය කරගැනීම, 4. විරිය – උත්සාහය, 5. පීතිය – සතුට, ප්‍රමෝදය, 6. ඡන්දය – යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත

2. අකුසල චෛතසික (14) – (අකුසල් සිත්වල පමණක් යෙදෙන)

1. මෝහය – මුලාව, 2. අහිරික – පවට ලැජ්ජා නැතිකම, 3. අනොත්තප්ප – පවට බිය නැතිකම, 4. උද්ධච්චය – සිතේ නොසන්සුන්කම, 5. ලෝභය – ඇලීම, තණ්හාව, 6. දිට්ඨි – වැරදි දැක්ම, 7. මානය – අහංකාරය, 8. දෝසය – ද්වේශය, ගැටීම, 9. ඉස්සාව – ඊර්ෂ්‍යාව, 10. මච්ඡරිය – මසුරුකම, 11. කුක්කුච්ච – කළ-නොකළ දේ ගැන පසුතැවීම, 12. ථීනය – සිතේ අලස බව, 13. මිද්ධය – චෛතසිකයන්ගේ අලස බව, 14. විචිකිච්ඡා – සැකය

3. සෝභණ චෛතසික (25) – (කුසල් සිත්වල පමණක් යෙදෙන)

(අ) සෝභණසාධාරණ (19) – (සෑම කුසල් සිතකම යෙදෙන)

1. සද්ධාව – ශ්‍රද්ධාව, 2. සතිය – සිහිය, 3. හිරිය – පවට ලැජ්ජාව, 4. ඔත්තප්ප – පවට බිය, 5. අලෝභය – නොඇලීම, 6. අදෝසය – නොගැටීම (මෛත්‍රිය), 7. තත්‍රමජ්ඣත්තතාව – සිතේ මැදහත් බව, 8. කායපස්සද්ධිය – චෛතසිකයන්ගේ සන්සිඳීම, 9. චිත්තපස්සද්ධිය – සිතේ සන්සිඳීම, 10. කායලහුතාව – චෛතසිකයන්ගේ සැහැල්ලු බව, 11. චිත්තලහුතාව – සිතේ සැහැල්ලු බව, 12. කායමුදුතාව – චෛතසිකයන්ගේ මෘදු බව, 13. චිත්තමුදුතාව – සිතේ මෘදු බව, 14. කායකම්මඤ්ඤතාව – චෛතසිකයන්ගේ ක්‍රියාවට සුදුසු බව, 15. චිත්තකම්මඤ්ඤතාව – සිතේ ක්‍රියාවට සුදුසු බව, 16. කායපාගුඤ්ඤතාව – චෛතසිකයන්ගේ දක්ෂ බව, 17. චිත්තපාගුඤ්ඤතාව – සිතේ දක්ෂ බව, 18. කායුජුකතාව – චෛතසිකයන්ගේ සෘජු බව, 19. චිත්තුජුකතාව – සිතේ සෘජු බව

(ආ) විරති (3) – (වැරදි ක්‍රියාවලින් වැළකීම)

1. සම්මා වාචා – නිවැරදි වචනය, 2. සම්මා කම්මන්ත – නිවැරදි ක්‍රියාව, 3. සම්මා ආජීව – නිවැරදි දිවි පැවැත්ම,

(ඇ) අප්පමඤ්ඤා (2) – (අසීමිතව පැතිරවිය හැකි)

1. කරුණාව – අනුකම්පාව, 2. මුදිතාව – අනුන්ගේ සැපතේදී සතුටු වීම

(ඈ) පඤ්ඤින්ද්‍රිය (1) – (ප්‍රඥාව)

1. පඤ්ඤාව – යථාර්ථය අවබෝධ කිරීමේ නුවණ (අමෝහය)

විරති (Virati) යනු; අභිධර්මයට අනුව විරති චෛතසික තුනක් ඇත. “විරතිය” යනු පවින් වැළකීම, වෙන්වීම හෝ දුරු කිරීම සඳහා සිතේ ඇතිවන චේතනාවයි. මෙය සිතේ ඇතිවන ශෝභන (යහපත්) චෛතසික කොට්ඨාශයට අයත් වේ. මෙම විරති චෛතසික තුන, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ එන ශීල අංග තුන හා සෘජුවම සම්බන්ධ වේ. ඒවා නම්: 1. සම්මා වාචා (නිවැරදි වචනය), 2. සම්මා කම්මන්ත (නිවැරදි ක්‍රියාව), 3. සම්මා ආජීව (නිවැරදි ජීවනෝපාය)

1. සම්මා වාචා (නිවැරදි වචනය); මෙය වචනයෙන් සිදුවන පව් හෙවත් “වචී දුශ්චරිත” හතරෙන් වැළකීම සඳහා සිත තුළ ඇතිවන චේතනාවයි. එම වචී දුශ්චරිත හතර නම්: 1. මුසාවාදා: බොරු කීමෙන් වැළකීම, 2. පිසුණාවාචා: කේළාම් කීමෙන් (එක් කෙනෙකුට අනෙකා ගැන බිඳවන අයුරින් කතා කිරීමෙන්) වැළකීම, 3. ඵරුසාවාචා: පරුෂ වචන හෙවත් රළු, තද වචන කීමෙන් වැළකීම, 4. සම්ඵප්පලාපා: හිස්, ප්‍රයෝජනයක් නැති, දෙඩවිලි කතාවලින් වැළකීම. යම් අවස්ථාවකදී මෙම වැරදි හතරෙන් එකක් හෝ කිරීමට අවස්ථාව එළඹුණු විට, එයින් සිතාමතා වැළකී සිටීමට උපකාරී වන චෛතසිකය “සම්මා වාචා” වේ.

2. සම්මා කම්මන්ත (නිවැරදි ක්‍රියාව); මෙය කයින් සිදුවන පව් හෙවත් “කාය දුශ්චරිත” තුනෙන් වැළකීම සඳහා සිත තුළ ඇතිවන චේතනාවයි. එම කාය දුශ්චරිත තුන නම්: 1. පාණාතිපාතා: සතුන් මැරීමෙන්, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම, 2. අදින්නාදානා: සොරකම් කිරීමෙන්, නුදුන් දෙය ගැනීමෙන් වැළකීම, 3. කාමේසුමිච්ඡාචාරා: කාමයේ වරදවා හැසිරීමෙන් (පරදාර සේවනය වැනි) වැළකීම. මෙම කායික අකුසලයන් කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණු විට, එයින් වැළකී සිටීමට හේතුවන චෛතසිකය “සම්මා කම්මන්ත” වේ.

3. සම්මා ආජීව (නිවැරදි ජීවනෝපාය); මෙය ඉහත කී වචී දුශ්චරිත හතර සහ කාය දුශ්චරිත තුන පදනම් කරගත් වැරදි ජීවනෝපායන්ගෙන් වැළකී, නිවැරදි දිවි පෙවෙතක් ගත කිරීම සඳහා සිතේ ඇතිවන චේතනාවයි. මෙහිදී නිවැරදි දිවි පැවැත්මක් ලෙස අදහස් කරන්නේ අන්‍යන්ට හිංසාවක්, පීඩාවක්, රැවටීමක් නොවන අයුරින් තම ජීවිකාව කරගෙන යාමයි. වැරදි ආජීවයට උදාහරණ: විෂ වර්ග වෙළෙඳාම, සතුන් වෙළෙඳාම, මස් මාංශ වෙළෙඳාම, මත්ද්‍රව්‍ය වෙළෙඳාම, ආයුධ වෙළෙඳාම, වංචනික ලෙස මුදල් ඉපයීම. මෙවැනි වැරදි ජීවනෝපායන්ගෙන් වැළකී සිටීමට හේතුවන චෛතසිකය “සම්මා ආජීව” වේ.

වැදගත් කරුණු:

• ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර: සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකු පංචශීලය වැනි ශීලයක් රකින විට මෙම විරති චෛතසික ලෞකික මට්ටමින් ක්‍රියාත්මක වේ. නමුත්, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන ශ්‍රාවකයෙකු තුළ සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵල ලබන අවස්ථාවේදී මෙම චෛතසික ලෝකෝත්තර මට්ටමින්, නැවත කිසිදා නොබිඳෙන ලෙස සිතෙහි පිහිටයි.
• සමාදාන, සම්පත්ත, සහ සමුච්ඡේද විරති: සිල් සමාදන් වීමකින් හෝ අධිෂ්ඨානයකින් පවින් වැළකීම සමාදාන විරති නම් වේ. එසේ සමාදන් නොවී, පවක් කිරීමට අවස්ථාව පැමිණි විට එය නොකර සිටීම සම්පත්ත විරති නම් වේ. ලෝකෝත්තර මාර්ග සිතේදී ඇතිවන විරතිය සමුච්ඡේද විරති ලෙස හඳුන්වයි, එහිදී අදාළ කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීම සිදුවේ.
• එකවර පහළ නොවීම: අභිධර්මයට අනුව, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සහ සම්මා ආජීව යන ‘විරති’ චෛතසික තුන එකම සිතක, එකම මොහොතක පහළ නොවේ. උදාහරණයක් ලෙස, යමෙකු බොරුවක් කීමෙන් වළකින විට, එම කුසල් සිත තුළ, එම විරති චෛතසික තුනෙන් ‘සම්මා වාචා’ චෛතසිකය පමණක් පහළ වේ. (කෙසේ වෙතත්, එම ‘සම්මා වාචා’ චෛතසිකය තනිවම ක්‍රියාත්මක නොවන අතර, එය සතිය, ප්‍රඥාව, වීර්යය වැනි තවත් බොහෝ කුසල චෛතසිකයන්ගෙන් සැදුම්ලත් සමූහයක කොටසක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. ‘සම්මා වාචා’ යනු එම මොහොතේ ප්‍රධාන කාර්යය ඉටු කරන චෛතසිකය මිස, එම සිතේ ඇති එකම චෛතසිකය නොවේ.)

xvසංස්කාර

• පංචස්කන්ධය (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) විග්‍රහ කිරීමේදී, “සංස්කාර” යනු චේතනාව මුල් කරගත් මානසික ක්‍රියාකාරකම් වේ.
• පටිච්චසමුප්පාද විග්‍රහය අනුව “සංස්කාර” යනු නැවත ඉපදීමට හේතුවන, අවිද්‍යාව නිසා පෙර භවවලදී රැස්කරගත් කුසල් සහ අකුසල් කර්ම ශක්තියයි.
• හේතුඵල ධර්මයන් ලෙස විග්‍රහයේ දී”සංස්කාර” යනු, හේතූන්ගෙන් හටගත්, සකස් වූ, නිර්මාණය වූ සියලුම දේ වේ. මෙයට භෞතික (රූප) සහ මානසික (නාම) යන දෙකොටසම අයත් වේ.

හේතු:

1. පොදු අර්ථය (Cause / Reason): හේතු යනු, යම් කිසි ප්‍රතිඵලයක් (ඵලයක්) ඇතිවීමට බලපාන “කාරණය”, “මුල” හෝ “ප්‍රභවය” යන්නයි. “හේතුව සහ ඵලය” (Cause and Effect) යනු ලෝකයේ මූලිකම සිද්ධාන්තයකි. උදාහරණය: ගසක් නැමැති ප්‍රතිඵලයට, බීජය යනු හේතුවයි.
2. බුදු දහමේ ගැඹුරු අර්ථය (The Roots of Action): බුදු දහමේ ගැඹුරු විග්‍රහයේදී (විශේෂයෙන්ම අභිධර්මයේදී), “හේතු” යනු අපගේ සිතුවිලි සහ ක්‍රියාවන්ගේ සදාචාරාත්මක ස්වභාවය තීරණය කරන විශේෂිත මානසික මූලයන් හයයි. මූලික හේතු වර්ග දෙකකි:
   1. අකුසලයන්ට මුල් වන අකුසල හේතු (Unwholesome Roots):
      1. ලෝභ: ආශාව, ඇලීම.
      2. ද්වේෂ: තරහව, ගැටීම.
      3. මෝහ: මුළාව, නොදැනීම.
   2. කුසලයන්ට මුල් වන කුසල හේතු (Wholesome Roots):
      1. අලෝභ: නොඇලීම, අත්හැරීම, ත්‍යාගශීලී බව.
      2. අද්වේෂ: නොගැටීම, මෛත්‍රිය.
      3. අමෝහ: මුළා නොවීම, ප්‍රඥාව.

යම් සිතක් අකුසල හේතු සමඟ සම්බන්ධ නම් එය “අකුසල්” සිතක් වන අතර, කුසල හේතු සමඟ සම්බන්ධ නම් එය “කුසල්” සිතක් වේ. අපගේ කර්ම සහ එහි විපාක තීරණය වන්නේ මෙම මූලික හේතූන් මතයි.

3. “හේතු” සහ “ප්‍රත්‍යය” අතර වෙනස:

බොහෝ විට මෙම වචන දෙක එකට භාවිතා වුවද, සියුම් වෙනසක් ඇත:

1. හේතු (Hetu): යනු ප්‍රතිඵලයට සෘජුවම බලපාන, මූලිකම කාරණයයි (උදා: ගසට බීජය).
2. ප්‍රත්‍යය (Paccaya): යනු ප්‍රතිඵලය ඇතිවීමට උපකාරී වන අනෙකුත් සියලුම සහායක සාධක වේ (උදා: ගසට පස, ජලය, හිරු එළිය).

සාරාංශය: “හේතු” යන්න සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේදී “කාරණය” (reason) යන අර්ථය දෙන අතර, බුදු දහමේ ගැඹුරු අර්ථයෙන්, අපගේ ක්‍රියාවන් කුසල් ද අකුසල් ද යන්න තීරණය කරන ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ ආදී මූලික මානසික සාධක හය හැඳින්වීමට යෙදේ.

xviසංඛාර දුක්ඛ:

සංඛාර දුක්ඛ යනු, බුදු දහමේ උගන්වන දුකෙහි ප්‍රධාන ප්‍රභේද තුනෙන් වඩාත්ම සියුම් සහ ගැඹුරුම දුකයි.

අර්ථ දැක්වීම: “සංඛාර දුක්ඛ” යන්නෙහි සරල තේරුම නම්, හේතූන්ගෙන් සකස් වී ඇති අපගේ පැවැත්මම, එහි ස්වභාවයෙන්ම, නිරන්තර පීඩනයකට සහ අස්ථාවරත්වයකට ලක්ව ඇති බැවින් එය දුකක් බවයි. එනම්, කිසිදු කායික හෝ මානසික වේදනාවක් නොමැති, සැපදායක දෙයක් වෙනස් වී යන දුකක්ද නොමැති, සාමාන්‍ය මොහොතක වුවද, අපගේ පැවැත්ම නමැති ක්‍රියාවලියම යටින් පවතින පීඩාකාරී සහ තෘප්තිමත් නොවන ස්වභාවයකින් යුක්ත බවයි. මෙය තේරුම් ගැනීමට අනෙක් දුක්ඛ ප්‍රභේද දෙක සමඟ සැසඳීම වැදගත් වේ:

• දුක්ඛ-දුක්ඛ: සාමාන්‍ය, පැහැදිලිව පෙනෙන දුකයි. (උදා: ශරීරයේ ඇතිවන වේදනාව, දුකට පත්වීම, ශෝකය).
• විපරිණාම-දුක්ඛ: සැප යැයි සිතන දේ වෙනස් වීමෙන්, නැති වීමෙන් ඇතිවන දුකයි. (උදා: ප්‍රිය පුද්ගලයෙකුගෙන් වෙන්වීම, ධනය නැතිවීම).
• සංඛාර-දුක්ඛ: පැහැදිලිව පෙනෙන කායික-මානසික වේදනාවක් (දුක්ඛ-දුක්ඛ) හෝ සැපයක් වෙනස් වීමෙන් ඇතිවන දුකක් (විපරිණාම-දුක්ඛ) නොමැති අවස්ථාවකදී පවා, යටින් පවතින සියුම් දුක්ඛ ස්වභාවයයි. මෙම දුකට හේතුව, අපගේ පැවැත්ම සකස් කරන පංචස්කන්ධය, හේතූන් මත යැපෙන සහ නිරන්තරයෙන් හටගනිමින්-නැසෙමින් පවතින ස්වභාවයයි. මෙම සහජ අස්ථාවරත්වය සහ යැපීමම, නිරන්තර, සියුම් පීඩනයක් වන බැවින්, එය දුකක් ලෙස සැලකේ.

සරල උපමාවක්

“සංඛාර දුක්ඛය” අප නිරතුරුවම පිටේ එල්ලාගෙන යන, අපට නොදැනෙන නමුත් නිරන්තරයෙන් බරක් වන බෑගයක් මෙනි. සමහර විට බෑගය තුළ ඇති යමක් පිටෙහි ඇනීමෙන් අපට වේදනාවක් දැනේ (දුක්ඛ-දුක්ඛ). සමහර විට බෑගයේ බර අඩු වී, නැවත වැඩි වන විට අපට වෙනස දැනී දුකක් ඇතිවේ (විපරිණාම-දුක්ඛ). නමුත්, එසේ කිසිවක් සිදු නොවන විට පවා, බෑගයේ පවතින බර නිරතුරුවම අපට පීඩනයක් ගෙන දෙයි. එය අපට පුරුදු නිසා නොදැනී යා හැක. එම යටින් පවතින බර සංඛාර දුක්ඛයයි.

අවබෝධ කරගැනීම: මෙම දුක සාමාන්‍ය ඇසට හෝ සිතට ගෝචර නොවේ. එය දැකිය හැක්කේ විදර්ශනා භාවනාවෙන් (Insight Meditation) වර්ධනය කරන ලද ප්‍රඥාවෙන් පමණි. ලෝකයේ සහ තමාගේ පැවැත්මේ යථාර්ථය වන අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය අවබෝධ කරන විට මෙම “සංඛාර දුක්ඛය” ප්‍රත්‍යක්ෂ වේ. රහත් නොවූ සියලු සත්ත්වයන් හා බ්‍රහ්ම ලෝකවල වෙසෙන බ්‍රහ්මයන් පවා මෙම දුකට යටත්ය.

xviiවිදර්ශනා භාවනාව යනු, ප්‍රඥාව වැඩීමේ අරමුණින් තම ශරීරය සහ සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වය දෙස සිහියෙන් යුතුව විමසා බැලීමයි. මෙමගින්, සියලු අත්දැකීම්වල සැබෑ ස්වභාවය වන අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගනු ලබන අතර, එම ගැඹුරු අවබෝධය කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා දමා නිවන සාක්ෂාත් කිරීමට සෘජුවම මඟ පාදයි.

xviiiසෝවාන් යනු, නිවන කරා යන ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය නමැති ‘ධර්ම ස්‍රෝතයට’ (stream) ඇතුළු වූ, ඒකාන්තයෙන්ම සතර අපායෙන් මිදී, උපරිම වශයෙන් තව භව හතක් ඇතුළත නිවන සාක්ෂාත් කරන ආර්ය පුද්ගලයායි.

පැහැදිලි කිරීම: “සෝවාන්” යනු ‘සෝත-ආපන්න’ යන පාලි පදයෙන් බිඳී ආවකි. එහි අර්ථය “ස්‍රෝතයට පැමිණි” යන්නයි. මෙම පළමු මාර්ගඵලයට පත් වූ පුද්ගලයා, ප්‍රධාන කෙලෙස් තුනක් සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහාණය කරයි:

1. සක්කාය දිට්ඨි: ‘මම’, ‘මගේ’ යනුවෙන් ස්ථිර ආත්මයක් ඇත යන වැරදි දැක්ම.
2. විචිකිච්ඡා: මාර්ගය පිළිබඳ සැකය: ශාස්තෘන් වහන්සේ (බුදුන්) කෙරෙහි සැකය, ධර්මය (ඉගැන්වීම) කෙරෙහි සැකය, සංඝයා (මාර්ගය වඩන ශ්‍රාවකයන්) කෙරෙහි සැකය, ශික්ෂාව (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) කෙරෙහි සැකය,

තමා සහ ලෝකය පිළිබඳ සැකය: අතීතය පිළිබඳ සැකය (“මම අතීතයේ සිටියාද?”), අනාගතය පිළිබඳ සැකය (“මම අනාගතයේ උපදීද?”), අතීතය සහ අනාගතය පිළිබඳ සැකය, හේතුඵල දහම (පටිච්චසමුප්පාදය) පිළිබඳ සැකය.

3. සීලබ්බත පරාමාස: වැරදි ව්‍රත හා ශීලවලින් නිවන් දැකිය හැකිය යන මිත්‍යා විශ්වාසය.

xixසකදාගාමී යනු, කාමරාගය සහ ද්වේෂය යන කෙලෙස් දෙක බෙහෙවින් දුර්වල කිරීම නිසා, තව උපරිම වශයෙන් එක් වරක් පමණක් කාම ලෝකයට (මනුෂ්‍ය ලෝකය වැනි) නැවත පැමිණ නිවන සාක්ෂාත් කරන, බුදු සසුනේ දෙවන මාර්ගඵලයට පත් වූ ආර්ය පුද්ගලයායි.

පැහැදිලි කිරීම: “සකදාගාමී” යනු ‘සකිං-ආගාමී’ යන පාලි පදයෙන් බිඳී ආවකි. එහි අර්ථය “එක් වරක් නැවත පැමිණෙන්නා” (Once-returner) යන්නයි. මෙම මාර්ගඵලයට පත් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සෝවාන් ඵලයේදී නැති කළ කෙලෙස් තුනට අමතරව, තවත් ප්‍රබල කෙලෙස් දෙකක් ඉතා දුර්වල කරයි:

1. කාමරාගය: ඉන්ද්‍රිය සැපයට ඇති දැඩි ආශාව, පංච කාම වස්තූන් කෙරෙහි ඇති දැඩි ඇලීම.
2. පටිඝ (ද්වේෂය): ගැටීම, ක්‍රෝධය හෙවත් තරහව.

මෙම කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන්ම නැති නොවුනත්, ඒවා ඉතා දුර්වල වන නිසා, ඔහුට නැවත කාම ලෝකයේ ඉපදීමට සිදුවන්නේ උපරිම වශයෙන් තවත් එක් වරක් පමණි.

xxඅනාගාමී යනු, කාමරාගය සහ ද්වේෂය යන කෙලෙස් දෙක සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කිරීම නිසා, මරණින් මතු නැවත කිසි දිනක කාම ලෝකයට (මනුෂ්‍ය ලෝකය වැනි) ආපසු නොපැමිණෙන, බුදු සසුනේ තෙවන මාර්ගඵලයට පත් වූ ආර්ය පුද්ගලයායි.

පැහැදිලි කිරීම: “අනාගාමී” යනු ‘අන්-ආගාමී’ යන පාලි පදයෙන් බිඳී ආවකි. එහි අර්ථය “නැවත නොපැමිණෙන්නා” (Non-returner) යන්නයි. මෙම මාර්ගඵලයට පත් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා, සකදාගාමී ඵලයේදී දුර්වල කළ කෙලෙස් දෙක සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහාණය කරයි:

1. කාමරාගය: ඉන්ද්‍රිය සැපයට ඇති දැඩි ආශාව, පංච කාම වස්තූන් කෙරෙහි ඇති දැඩි ඇලීම.
2. පටිඝ (ද්වේෂය): ගැටීම, ක්‍රෝධය හෙවත් තරහව.

මෙම කෙලෙස් දෙක මුලිනුපුටා දැමූ නිසා, ඔවුන් නැවත කිසිදාක කාම ලෝකවල (මිනිස් ලොව, දෙව්ලොව) නූපදියි. ඔවුන් මරණින් මතු සුද්ධාවාස නම් වූ විශේෂ බ්‍රහ්ම ලෝකයක ඉපිද, එම භවයේදීම රහත් වී පිරිනිවන් පාති.

xxiඅරහත්වයට පත්වීම යනු, සියලු කෙලෙස් (ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ ආදී) සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කර, මේ ජීවිතයේදීම පරම ශාන්තිය වන නිවන අවබෝධ කොට, මරණින් මතු නැවත කිසිදු භවයක නූපදින තත්ත්වයට පත්වීමයි. මෙය බුදු සසුනේ උසස්ම සහ අවසාන මාර්ගඵලයයි.

පැහැදිලි කිරීම: “අරහත්” යනු “පූජාවට සුදුසු තැනැත්තා” හෙවත් “කෙලෙස් සතුරන් නැසූ තැනැත්තා” යන අර්ථ දෙන පදයකි. මෙම අවසාන මාර්ගඵලයට පත් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා, අනාගාමී ඵලයේදී ඉතිරිව තිබූ සියුම් කෙලෙස් පවා සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහාණය කරයි. එනම්, සත්වයා සංසාරයේ බැඳ තබන දස සංයෝජනයම (කෙලෙස් දහයම) මුලිනුපුටා දමයි. අවසන් වශයෙන් ප්‍රහාණය කරන සියුම් කෙලෙස් නම්:

1. රූප රාගය: සියුම් වූ ශරීර ඇති රූප බ්‍රහ්ම ලෝකයන් කෙරෙහි ඇතිවන ආශාව හෝ බැඳීම.
2. අරූප රාගය: රූපයක් නැති බ්‍රහ්ම ලෝකයන් කෙරෙහි ඇතිවන ආශාව හෝ බැඳීම.
3. මානය: ‘මම’ අන් අය හා සසඳා ‘මම උසස්ය’, ‘මම පහත්ය’, ‘මම සමානය’ යනුවෙන් සිතේ ඇතිවන හැඟීම. (conceit).
4. උද්ධච්චය: සිතේ නොසන්සුන්, විසිරුණු ස්වභාවය.
5. අවිජ්ජාව: චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳව, පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය පිළිබඳව හා අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය පිළිබඳව නොදැනීම.

මෙම කෙලෙස් සියල්ල නැසූ බැවින්, රහතන් වහන්සේ නැවත ඉපදීමට හේතුවන කිසිදු කර්මයක් රැස් නොකරයි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ සංසාර ගමන එතැනින් සම්පූර්ණයෙන්ම නිමා වේ.

xxiiනිරුක්තිය යනු, යම් වචනයක් සෑදී ඇති ආකාරය, එහි මූලය සහ එහි අර්ථය ගොඩනැගී ඇති පිළිවෙළ පිළිබඳව කරන විග්‍රහයයි.

xxiiiවෛදික සංස්කෘත යනු, දැනට ලේඛනගතව ඇති සංස්කෘත භාෂාවේ පැරණිතම ස්වරූපයයි.

xxivඅවිද්‍යාව යනු, චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳව, පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය පිළිබඳව හා අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය පිළිබඳව නොදැනීමයි.

xxvකාමච්ඡන්දය යනු, ඉන්ද්‍රිය සැප සම්පත් ලබා ගැනීමට, ඒවායෙහි ඇලී ගැලී සිටීමට ඇති දැඩි ආශාව සහ කැමැත්තයි.

xxviධම්මඡන්දය යනු, ධර්මය (කුසල් දහම්, භාවනාව, නිවන වැනි දෑ) කෙරෙහි ඇතිවන කුසල ආශාවයි. එය දුකින් මිදීමට හේතු වේ. එබැවින් ‘ධම්මඡන්දය’ යනු, සංසාර දුකට හේතුවන කාමච්ඡන්දයට සෘජුවම ප්‍රතිවිරුද්ධ, විමුක්තියට මඟ පාදන, අත්‍යවශ්‍ය කුසල ධර්මයකි.

xxviiනන්දිරාගය යනු, යම් ප්‍රියමනාප අරමුණකින් ලබන සතුටට (නන්දි), ඇලී බැඳී සිටීම (රාගය) යි.

පැහැදිලි කිරීම: මෙය නන්දි (සතුට, සතුටින් පිළිගැනීම) සහ රාග (ඇල්ම, බැඳීම) යන වචන දෙකෙහි එකතුවකි. “නන්දිරාගය” යනු හුදෙක් සතුටක් ලැබීම පමණක් නොවේ. එය, ලබන ලද ඒ සතුට “හොඳයි”, “තව තවත් අවශ්‍යයි” යනුවෙන් සිතින් පිළිගෙන, එම සතුට කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් සහ බැඳීමක් ඇති කරගනිමින්, එහිම නැවත නැවතත් රැඳී සිටීමට ඇති කැමැත්තයි.

වේදනාවක් (විඳීමක්) ඇති වූ විට, එය තණ්හාවක් (craving) බවට පත් කරන්නේ මෙම “නන්දිරාගය” යි. සූත්‍ර දේශනාවලදී, “නන්දිරාග සහගත තණ්හා” (සතුට මුසු වූ ඇල්ම සමඟ පවතින තණ්හාව) යනුවෙන් මෙය හඳුන්වයි. උදාහරණය: රසවත් ආහාරයක් අනුභව කරන විට, දිවට දැනෙන රසය වේදනාවයි. “ආහ්, හරිම රසයි” කියා සිතින් සතුටු වීම නන්දියයි. ඒ සතුටටම ඇලී, “මේ රසය නැති වෙන්න එපා”, “තව ඕනෑ” යැයි සිතීම රාගයයි. මෙම සම්පූර්ණ ක්‍රියාවලියම නන්දිරාගයයි.

xxviii ඉතුරු නැතුවම

xxix නො ඇලීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන නිරෝධයක්

xxxසක්කාය දිට්ඨිය යනු, අපගේ පැවැත්ම සකස් කරන රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන පංචස්කන්ධය තුළ, “මම”, “මගේ” යනුවෙන් ස්ථිර, නොවෙනස්, පාලනය කළ හැකි ආත්මයක් ඇතැයි යන මූලික වැරදි දැක්මයි. පැහැදිලි කිරීම:

• සක්කාය: මෙයින් අදහස් වන්නේ ” තමාගේ ශරීරය ” හෙවත්, රූප, වේදනා ආදී පංචස්කන්ධ සමූහයයි.
• දිට්ඨි: මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ” දෘෂ්ටිය” හෝ ” දැක්ම” යන්නයි.

එකට ගත් විට, “සක්කාය දිට්ඨිය” යනු, නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතින පංචස්කන්ධය දෙස බලා, එය “මම වෙමි, මේ මගේය, මේ මගේ ආත්මයයි” යනුවෙන් වැරදි දැක්මක් හෙවත් ආත්ම දෘෂ්ටියක් ඇති කර ගැනීමයි.

සක්කාය දිට්ඨිය, සත්වයා සංසාරයේ බැඳ තබන දස සංයෝජන වලින් පළමුවැන්න වන අතර, සෝවාන් ඵලයට පත්වීමේදී සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහාණය කරනු ලැබේ. සරලවම, මෙය “අනාත්ම” යථාර්ථය නොදැකීම නිසා ඇතිවන “ආත්ම දෘෂ්ටියයි”.

දස සංයෝජන:

බුදු දහමට අනුව, ‘දස සංයෝජන’ යනු සත්වයා සංසාර චක්‍රයට බැඳ තබන, විමුක්තියට බාධා කරන ප්‍රධාන මානසික බැඳීම් දහයයි. නිවන සාක්ෂාත් කරගැනීම යනු මෙම සංයෝජන ක්‍රමානුකූලව ප්‍රහීණ කිරීමයි. මේවා පහළ සහ ඉහළ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදේ.

• ඕරම්භාගීය සංයෝජන (පහළ බැඳීම් පහ හෙවත් කාමධාතුව භජනය කරණ සංයෝජන). මේවා මාර්ගයේ මුල් අවධියේදී ප්‍රහීණ කෙරේ.

1. සක්කාය දිට්ඨි: ‘මම’ හෝ ‘මගේ’ යනුවෙන් ස්ථිර ආත්මයක් ඇතැයි යන වැරදි දැක්ම.
2. විචිකිච්ඡා: මාර්ගය පිළිබඳ සැකය: ශාස්තෘන් වහන්සේ (බුදුන්) කෙරෙහි සැකය, ධර්මය (ඉගැන්වීම) කෙරෙහි සැකය, සංඝයා (මාර්ගය වඩන ශ්‍රාවකයන්) කෙරෙහි සැකය, ශික්ෂාව (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) කෙරෙහි සැකය,

තමා සහ ලෝකය පිළිබඳ සැකය: අතීතය පිළිබඳ සැකය (“මම අතීතයේ සිටියාද?”), අනාගතය පිළිබඳ සැකය (“මම අනාගතයේ උපදීද?”), අතීතය සහ අනාගතය පිළිබඳ සැකය, හේතුඵල දහම (පටිච්චසමුප්පාදය) පිළිබඳ සැකය.

3. සීලබ්බත පරාමාස: වැරදි ව්‍රත හා ශීලවලින් නිවන් දැකිය හැකිය යන මිත්‍යා විශ්වාසය.

(මෙම සංයෝජන තුන නැසීමෙන් ‘සෝවාන්’ ඵලයට පත් වේ.)

4. කාම රාග: ඉන්ද්‍රිය සැපයට ඇති දැඩි ආශාව, පංච කාම වස්තූන් කෙරෙහි ඇති දැඩි ඇලීම.
5. පටිඝ: ගැටීම, ද්වේෂය, ක්‍රෝධය හෙවත් තරහව.

(මෙම සංයෝජන දෙක ‘සකදාගාමී’ ඵලයේදී තුනී වී, ‘අනාගාමී’ ඵලයේදී සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වී යයි.)

• උද්ධම්භාගීය සංයෝජන (ඉහළ බැඳීම් පහ හෙවත් රූපාරූප භවයන් භජනය කරණ සංයෝජන). මේවා රහත් ඵලයේදී ප්‍රහීණ වන සියුම් බැඳීම් වේ.

6. රූප රාග: සියුම් වූ ශරීර ඇති රූප බ්‍රහ්ම ලෝකයන් කෙරෙහි ඇතිවන ආශාව හෝ බැඳීම.
7. අරූප රාග: රූපයක් නැති බ්‍රහ්ම ලෝකයන් කෙරෙහි ඇතිවන ආශාව හෝ බැඳීම.
8. මානය: ‘මම’ අන් අය හා සසඳා ‘මම උසස්ය’, ‘මම පහත්ය’, ‘මම සමානය’ යනුවෙන් සිතේ ඇතිවන හැඟීම. (conceit).
9. උද්ධච්චය: සිතේ නොසන්සුන්, විසිරුණු ස්වභාවය.
10. අවිද්‍යාව: චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳව, පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය පිළිබඳව හා අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්‍රිලක්ෂණය පිළිබඳව නොදැනීම.

මෙම සංයෝජන දහයම මුලිනුපුටා දැමීමෙන් ‘අරහත්’ ඵලයට පත්ව, සංසාර ගමන නිමා කළ හැකිය.

xxxiසුඛ විපල්ලාසය

අර්ථ දැක්වීම: සුඛ විපල්ලාසය යනු, බුදු දහමට අනුව, දුක්ඛ සහගත දේ ‘සැප’ යැයි වරදවා හෙවත් විපරීතව දැකීමයි. පැහැදිලි කිරීම:

• සුඛ = සැප, සතුට, ප්‍රියමනාප බව.
• විපල්ලාස = විපරීත බව, මුළාව, වරදවා දැකීම.

ලෝකයේ ඇති ඉන්ද්‍රිය සුඛයන් (කාම සැප) ස්වභාවයෙන්ම අනිත්‍යය, එනම් හැම කල්හි නො පවත්නා අතර, ඒවා නැති වී ගිය විට දුක ඇති කරයි; එපමණක් නොව, එකම සැපයක් දිගින් දිගටම පැවතීමද අවසානයේදී පීඩාවක් බවට පත් වේ. කෙසේ වෙතත්, අවිද්‍යාවෙන් යුතු සිත මෙම යථාර්ථය නොසලකා හැර, එම අස්ථිර, තෘප්තිමත් නොවන ස්වභාවයම “සැබෑ, ස්ථිර සතුටක්” ලෙස මුළාවෙන් ග්‍රහණය කරගනී. මෙලෙස, දුක්ඛ සහගත දෙය සැප සහගත යැයි වැරදවා, විපරීතව දැකීම, බුදු දහමේදී “සුඛ විපල්ලාසය” ලෙස හැඳින්වේ.

චතු විපල්ලාස: බුදු දහමේ විස්තර වන “චතු විපල්ලාස” හෙවත් මූලික මුළාවන් හතර:

1. අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය යැයි දැකීම (නිච්ච විපල්ලාසය).
2. දුක්ඛ දේ සැප යැයි දැකීම (සුඛ විපල්ලාසය).
3. අනාත්ම දේ ආත්ම යැයි දැකීම (අත්ත විපල්ලාසය).
4. අසුභ දේ සුභ යැයි දැකීම (සුභ විපල්ලාසය).

සාරාංශයක් ලෙස: “චතු විපල්ලාස” යනු යථාර්ථයන් වරදවා දැකීමකි. මෙම මුළාවන් නැති කර ගැනීම, එනම්, ප්‍රඥාවෙන් දැකීම, නිවනට මඟ පාදයි.

xxxiiඅවිජ්ජානුසය

මෙය තේරුම් ගැනීමට, පළමුව “අනුසය” යනු කුමක්දැයි වටහා ගත යුතුය: “අනුසය” යන පාලි වචනයෙහි අර්ථය වන්නේ, “යටින් සැඟවී පවතින”, “ගුප්ත”, “නිරතුරුවම පසුපසින් එන” යන්නයි. බුදු දහමේදී, මෙය සිතේ ඉතා ගැඹුරු ස්ථරවල, නොදැනුවත්වම, නිදන්ගතව පවතින කෙලෙස් නැඹුරුව හැඳින්වීමට යොදා ගනී.

සරල උපමාවක්:

• ක්‍රියාකාරී කෙලෙස්: වතුර මතුපිට පෙනෙන අයිස් කන්දේ කුඩා තුඩ වැනිය. (උදා: යමෙකු සමඟ මේ මොහොතේ ඇතිවන තරහව).
• අනුසය කෙලෙස්: වතුර යට සැඟවී ඇති, නොපෙනෙන, අයිස් කන්දේ විශාල පදනම වැනිය. (උදා: තරහව පහව ගියද, නැවත තරහවක් ඇතිවීමට සිතේ පවතින ගුප්ත නැඹුරුව).

සමාධියෙන් ක්‍රියාකාරී කෙලෙස් තාවකාලිකව යටපත් කළ හැකි වුවද, මෙම “අනුසය” කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමිය හැක්කේ ප්‍රඥාවෙන් පමණි.

අවිජ්ජානුසය (Avijjānusaya): මෙය අවිජ්ජා (නොදැනීම) සහ අනුසය (ගුප්ත නැඹුරුව) යන පද දෙකේ එකතුවකි.

අර්ථ දැක්වීම: අවිජ්ජානුසය යනු, චතුරාර්ය සත්‍යය සහ ත්‍රිලක්ෂණය පිළිබඳව සිතේ පවතින, ඉතා ගැඹුරු, ගුප්ත, සහජ නොදැනීමේ නැඹුරුවයි.

පැහැදිලි කිරීම: මෙය සියලු කෙලෙස්වලට සහ සියලු දුකට මූලිකම හේතුව වේ. අපගේ සිතේ ස්වභාවයෙන්ම, යථාර්ථය ඇති සැටියෙන් දැකීමට අකමැති, එය මුළාවෙන් දැකීමට කමැති සහජ නැඹුරුවක් පවතී.

උදාහරණයක් ලෙස, උපේක්ඛා වේදනාවක් (මැදහත් විඳීමක්) ඇති වූ විට අපට කිසිදු හැඟීමක් නොදැනුනත්, එම වේදනාවේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ස්වභාවය නොදැකීමට සිත පොළඹවන්නේ මෙම අවිජ්ජානුසයයි. එම නොදැනීම නිසාම, සිත නැවතත් සැප සෙවීමට (රාගයට) හෝ එම නීරස බවට ගැටීමට (පටිඝයට) යොමු වේ.

බුදු දහමේ විස්තර වන ” සප්ත අනුසය ධර්ම (The Seven Latent Tendencies) ” හෙවත් අනුසය වර්ග හත:

1. කාමරාගානුසය (කාම ආශාවේ ගුප්ත නැඹුරුව)
2. පටිඝානුසය (ගැටීමේ ගුප්ත නැඹුරුව)
3. මානානුසය (මානයේ ගුප්ත නැඹුරුව)
4. දිට්ඨානුසය (වැරදි දැක්මේ ගුප්ත නැඹුරුව)
5. විචිකිච්ඡානුසය (සැකයේ ගුප්ත නැඹුරුව)
6. භවරාගානුසය (භවයට ඇති ආශාවේ ගුප්ත නැඹුරුව)
7. අවිජ්ජානුසය (නොදැනීමේ ගුප්ත නැඹුරුව)

රහත් ඵලයට පත්වන තෙක්, අවිජ්ජානුසය සම්පූර්ණයෙන්ම සිතෙන් ඉවත් නොවේ.

xxxiiiඅනාත්ම භාවනාව

අර්ථ දැක්වීම: අනාත්ම භාවනාව යනු, “මම”, “මගේ” යනුවෙන් ස්ථිර, නොවෙනස් ආත්මයක් ඇත යන මුළාව (සක්කාය දිට්ඨිය) නැති කිරීමේ අරමුණින්, තම පැවැත්මේ සැබෑ ස්වභාවය විමර්ශනය කරන විදර්ශනා භාවනා ක්‍රමයකි.

භාවනාවේ අරමුණ: සක්කාය දිට්ඨිය (ආත්ම දෘෂ්ටිය) මුලිනුපුටා දැමීම.

සාක්ෂාත් කල යුතු ප්‍රතිඵලය: සක්කාය දිට්ඨිය නැසීමෙන්, සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට මඟ පෑදීම සහ ඉහළ මාර්ගඵල වලදී “මානය” වැනි සියුම් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම.

භාවනාවේ ක්‍රියාවලිය: අනාත්ම භාවනාවේදී යෝගාවචරයා කරන්නේ, තමාගේ පැවැත්ම සකස් කරන පංචස්කන්ධය (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) එකින් එක ගෙන, ඒවායේ සැබෑ ස්වභාවය විමසා බැලීමයි. මෙම විමර්ශනය, බුදුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, සංයුත්තනිකායේ පඤ්චවග්ග සූත්‍රයේ එන ක්‍රමවේදය අනුව සිදු කළ හැක.

සිදු කරන ආකාරය: එක් එක් ස්කන්ධය (උදා: රූපය/ශරීරය) ගෙන මෙසේ විමසිය යුතුය:

• මෙය නිත්‍යද, අනිත්‍යද? ශරීරය නිරන්තරයෙන් වෙනස් වේ, වයසට යයි, දිරාපත් වේ. එබැවින් එය අනිත්‍යය.
• අනිත්‍ය වූ දෙය සැපද, දුක්ද? නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන, දිරාපත් වන දෙයක පැවැත්ම අවසානයේදී පීඩාකාරීය, දුක්ඛ සහගතය. එබැවින් එය දුකය.
• අනිත්‍ය වූ, දුක්ඛ වූ, මේ දෙය, “මේ මගේය, මේ මම වෙමි, මේ මගේ ආත්මයයි” කියා සැලකීම සුදුසුද? පිළිතුර “නැත” යන්නයි. මන්ද, එය සැබවින්ම “මගේ” නම්, “මගේ ශරීරය වයසට නොයේවා!” කියා එය පාලනය කළ හැකි විය යුතුය. එහෙත් එය කළ නොහැක. එය ස්වභාවික හේතු සාධක අනුව ක්‍රියාත්මක වේ.
• මෙම විමර්ශනයේ අවසානයේදී යෝගාවචරයා මෙසේ නුවණින් දකියි: “න’එතං මම, න’එසො’හමස්මි, න මෙ සො අත්තා’ති” – “මෙය මගේ නොවේ, මෙය මම නොවෙමි, මෙය මගේ ආත්මය නොවේ.”

මෙම ක්‍රියාවලිය රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධ පහටම යෙදීමෙන්, “ආත්මයක්” ලෙස ගැනීමට කිසිවක් නොමැති බව ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ වේ.

සාරාංශය: අනාත්ම භාවනාව යනු, තමාගේම අත්දැකීම් සමුදාය (පංචස්කන්ධය) දෙස ප්‍රඥාවෙන් විමසා බලා, එහි ආත්මයක් ලෙස ගත හැකි කිසිවක් නොමැති බව තමාටම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීමේ විදර්ශනා අභ්‍යාසයයි.

(අනිත්‍යය යනු, යම් දෙයක් මොහොතින් මොහොත වෙනස් වන බවයි. අනාත්මය යනු, එසේ වෙනස් වන දෙය තුළ, “මම” යැයි කිව හැකි, ස්ථිර හරයක් නොමැති බවයි. දුක්ඛ යනු, එසේ නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන (අනිත්‍ය) සහ ස්ථිර හරයක් නොමැති (අනාත්ම) දෙයකින්, ස්ථිර සතුටක් බලාපොරොත්තු වීම නිසා ඇතිවන පීඩාකාරී, තෘප්තිමත් නොවන ස්වභාවයයි.)

xxxiv

චතුර් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය යනු, ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයේ හයවන අංගය වන “සම්මා වායාම” (නිවැරදි වෑයම) යන්නෙහි සවිස්තරාත්මක විග්‍රහයයි.

අර්ථය: “නිවැරදි වූ මහා උත්සාහයන් සතර” යන්නයි. මෙය, විමුක්තිය සඳහා සිත පුහුණු කිරීමේදී, වීර්යය යෙදවිය යුතු ආකාරය පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ලබා දෙන ක්‍රමානුකූල සහ උපායමාර්ගික උපදෙස් මාලාවයි.

එම උත්සාහයන් සතර:

1. සංවර ප්‍රධාන – සංවර වීමේ උත්සාහය:

තේරුම: තවමත් සිතේ හටගෙන නැති අකුසල් (ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ සහගත සිතුවිලි) හටගැනීම වැළැක්වීමට දරන වෑයම.

ක්‍රමය: ඉන්ද්‍රිය සංවරය (ඇස, කන, නාසය ආදිය පිනවන අරමුණු වල නොඇලී, නොගැටී සිහියෙන් සිටීම).

2. පහාන ප්‍රධාන: – ප්‍රහාණය කිරීමේ උත්සාහය:

තේරුම: දැනටමත් සිතේ හටගෙන ඇති අකුසල් සිතුවිලි දුරු කිරීමට හෝ අත්හැරීමට දරන වෑයම.

ක්‍රමය: අකුසල සිතුවිල්ලක් හටගත් වහාම, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ කුසල සිතුවිල්ලක් (උදා: ද්වේශයට මෛත්‍රිය) මෙනෙහි කිරීමෙන් එය යටපත් කිරීම.

3. භාවනා ප්‍රධාන: – වර්ධනය කිරීමේ උත්සාහය:

තේරුම: තවමත් සිතේ හටගෙන නැති කුසල් සිතුවිලි, (සප්ත බොජ්ඣංග වැනි) ඇති කරගැනීමට දරන වෑයම.

ක්‍රමය: සිහිය, මෛත්‍රිය, කරුණාව වැනි යහපත් මානසික ගුණාංග අලුතින් වර්ධනය කිරීම.

4. අනුරක්ඛනා ප්‍රධාන: – ආරක්ෂා කිරීමේ උත්සාහය:

තේරුම: දැනටමත් සිතේ හටගෙන ඇති කුසල් සිතුවිලි නැති වී යා නොදී, ඒවා දියුණු කර පවත්වා ගැනීමට දරන වෑයම.

ක්‍රමය: භාවනාවෙන් ලැබූ සමාධිය වැනි කුසල තත්ත්වයන් දිගටම පවත්වා ගැනීමට උත්සාහ කිරීම.

සාරාංශය: මෙම උත්සාහයන් සතර, සිත නමැති ගෙවත්තකට සමාන කළ හැක: වල් පැල ඒම වැළැක්වීම (සංවර), පැමිණි වල් පැල උදුරා දැමීම (පහාන), යහපත් බීජ සිටුවීම (භාවනා), සහ එම පැල රැකබලා ගැනීම (අනුරක්ඛනා).

xxxvසතර සතිපට්ඨානය යනු, විදර්ශනා ප්‍රඥාව වැඩීම සඳහා, තමාගේම පැවැත්ම පිළිබඳව සිහිය පිහිටුවිය යුතු මූලික අංශ හතරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙය නිවන සඳහා ඇති “ඒකායනෝ මග්ගෝ” හෙවත් “එකම මඟ” ලෙස හඳුන්වා වදාළහ. (මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය – දීඝනිකාය)

එම අංශ හතර නම්:

1. කායානුපස්සනාව: තම ශරීරය දෙස සිහිය යොමු කිරීම. (“මේ මොහොතේ (මගේ) ශරීරයේ සිදුවන්නේ කුමක්ද?”)
2. වේදනානුපස්සනාව: සිතේ ඇතිවන විඳීම් දෙස සිහිය යොමු කිරීම. (“මේ මොහොතේ (මගේ) සිතට දැනෙන්නේ කුමක්ද?”)
3. චිත්තානුපස්සනාව: සිතේ ස්වභාවය දෙස සිහිය යොමු කිරීම. (“මේ මොහොතේ (මගේ) සිත පවතින්නේ කෙසේද?”)
4. ධම්මානුපස්සනාව: තම අත්දැකීම්, බුදු දහමේ ඉගැන්වීම් නමැති “රාමුව” තුළට දමා, නුවණින් යුතුව විමසා බැලීම. (“මේ මොහොතේ (මගේ) සිතේ පහළ වී ඇති ධර්මතාවය කුමක්ද?” “එය හටගන්නේ කෙසේද?” සහ “එය නැසී යන්නේ කෙසේද?”)

xxxvi

ධම්මානුපස්සනාවේදී පංච උපාදානස්කන්ධයේ කාණ්ඩ පහ විමර්ශනය කරන ආකාරය:

මෙහිදී භාවනානුයෝගියාගේ අරමුණ වන්නේ, මෙම ස්කන්ධ පහ හුදෙක් ලැයිස්තුවක් ලෙස දැන ගැනීම පමණක් නොව, ඒවායේ සැබෑ ස්වභාවය තමාගේම අත්දැකීමෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගැනීමයි. සතර සතිපට්ඨාන සූත්‍රයට අනුව, යෝගාවචරයා සෑම ස්කන්ධයක්ම (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) වෙන වෙනම ගෙන, කරුණු තුනක් පිළිබඳව නුවණින් දකියි:

1. එය කුමක්දැයි හඳුනා ගැනීම: “රූපය යනු මෙයයි”, “වේදනාව යනු මෙයයි” යනුවෙන් එක් එක් ස්කන්ධයේ ස්වභාවය ඒ මොහොතේ ඇති සැටියෙන්ම හඳුනා ගනී.
2. එය හටගන්නා ආකාරය දැකීම: “රූපය හටගන්නේ මෙසේය” (උදා: ආහාර, කර්මය ආදී හේතූන් නිසා), “වේදනාව හටගන්නේ මෙසේය” (උදා: ස්පර්ශය නිසා) යනුවෙන්, එක් එක් ස්කන්ධය හටගැනීමට හේතුවන ප්‍රත්‍යයන් දකියි.
3. එය නැසී යන ආකාරය දැකීම: “රූපය නැසී යන්නේ මෙසේය” (හේතූන් නිරුද්ධ වීමෙන්), “වේදනාව නැසී යන්නේ මෙසේය” (ස්පර්ශය නිරුද්ධ වීමෙන්) යනුවෙන්, එම හේතූන් නැති වීමෙන් ස්කන්ධයන්ද නැති වී යන ආකාරය දකියි.

ප්‍රතිඵලය: මෙම “හටගැනීම සහ නැසීයාම” නිරන්තරයෙන් දැකීම තුළින්, මෙම ස්කන්ධ පහම අනිත්‍ය (නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන), දුක්ඛ (තෘප්තිමත් නොවන) සහ අනාත්ම (ස්ථිර හරයක් නැති) යන ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුක්ත බව ප්‍රත්‍යක්ෂ වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ස්කන්ධයන් “මම” හෝ “මගේ” යැයි උපාදානය කිරීම (ග්‍රහනය කර ගැනීම) නතර වන අතර, සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී විමුක්තිය කරා යොමු වේ.

xxxvii

සප්ත බොජ්ඣංග යනු, ‘බෝධිය’ (අවබෝධය/නිවන) සඳහා උපකාරී වන ‘අංග’ හෙවත් ‘බෝධියට උපකාරී වන කරුණු හත’ යන්නයි. මෙම මානසික ගුණාංග හත, සිත තුළ ඇති කර, වර්ධනය කර, පරිපූර්ණත්වයට පත් කළ විට, එය නිවන අවබෝධ කිරීමට සෘජුවම හේතු වේ.

සප්ත බොජ්ඣංග:

මෙම කරුණු හත, යම් අනුපිළිවෙලකට අනුව, එකක් අනෙක පෝෂණය කරමින් සිත තුළ පහළ වේ.

1. සති (Sati) – සිහිය: වර්තමාන මොහොතේ සිදුවන දේ (කය, වේදනා, සිත, ධර්මතා) පිළිබඳව විනිශ්චයකින් තොරව, පිරිසිදුව දැකීමේ හැකියාව. මෙය සියලු බොජ්ඣංගයන්ට පදනමයි.
2. ධම්මවිචය (Dhamma-vicaya) – ධර්ම විමර්ශනය: සිහියෙන් දුටු දෙයෙහි යථාර්ථය නුවණින් විමසා බැලීම. “මෙය කුසල්ද, අකුසල්ද?”, “මෙය අනිත්‍යද, නිත්‍යද?” යනුවෙන් ධර්මානුකූලව කරුණු විමර්ශනය කිරීමේ ප්‍රඥාවයි.
3. විරිය (Viriya) – වීර්යය: ධර්මය විමර්ශනය කරන විට, අකුසල් බැහැර කිරීමටත්, කුසල් දියුණු කිරීමටත් ඇතිවන නොපසුබට උත්සාහය, ශක්තිය සහ ධෛර්යයයි.
4. පීති (Pīti) – ප්‍රීතිය: වීර්යයෙන් යුතුව කෙලෙස් යටපත් කරමින්, කුසල් දහම් වඩන විට සිතේ ඇතිවන, ශරීරය පුරා පැතිරී යන, ආමිස රහිත (ඉන්ද්‍රිය පිනවීමෙන් තොර/මානසික දියුණුව තුළින් ලබන) සතුට, ප්‍රමෝදය සහ සැහැල්ලු බවයි.
5. පස්සද්ධි (Passaddhi) – සන්සුන් බව: ප්‍රීතියේ උද්වේගකර ස්වභාවය ක්‍රමයෙන් සංසිඳී ගොස්, කය සහ සිත යන දෙකෙහිම ඇතිවන ගැඹුරු සන්සුන්, නිවුණු ස්වභාවයයි.
6. සමාධි (Samādhi) – සිතේ එකඟතාව: සන්සුන් වූ සිත, තවදුරටත් එකම අරමුණක ගැඹුරින්ම පිහිටුවීමයි. එනම්, සිතේ ඒකාග්‍රතාවයයි.
7. උපේක්ඛා (Upekkhā) – මැදහත් බව: ගැඹුරු සමාධියෙන් යුත් සිත, ලෝකයේ සියලු අරමුණු දෙස ඇලීමකින් හෝ ගැටීමකින් තොරව, මධ්‍යස්ථව, නිරවුල්ව බැලීමේ හැකියාවයි.

සාරාංශයක් ලෙස, සප්ත බොජ්ඣංග යනු, සිහියෙන් ආරම්භ වී, ප්‍රඥාවෙන් සහ වීර්යයෙන් ශක්තිමත් වී, ප්‍රීතියෙන් සහ සන්සුන් බවින් පෝෂණය වී, සමාධියෙන් සහ උපේක්ෂාවෙන් කූටප්‍රාප්ත වන, නිවන කරා යන මානසික සංවර්ධන ක්‍රියාවලියයි.