බුදුදහමට අනුව ලෝකය සහ සත්ත්වයා විමසා බැලීමේදී ත්රිලක්ෂණය පිළිබඳ අවබෝධය ප්රධාන තැනක් ගනී. බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කර වදාළ පරිදි ලෝකයේ පවතින සියලුම හේතූන්ගෙන් හටගත් ඵල හෙවත් සංස්කාරයන් ත්රිලක්ෂණයෙන්, එනම් අනිත්ය, දුක්ඛ සහ අනාත්ම ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය. “සංස්කාරයන්හි අනිත්ය හා අනාත්ම බව අවබෝධ වීම, දුක්ඛය හටගැනීමට ප්රතිලෝමව සමානුපාතික වේ” යන ප්රකාශය විමසා බැලීමේදී, මිනිසාගේ මනසේ පවතින ප්රඥාවේ ප්රමාණය සහ ඔහු විඳින දුක අතර පවතින සබඳතාව මොනවට පැහැදිලි වේ.
ත්රිලක්ෂණය
අනිත්ය (වෙනස් වන සුළු බව): හේතූන්ගෙන් හටගත් සියලු නාම-රූප (භෞතික හා මානසික) ධර්මයන් ස්ථිරව නොපවතින අතර, ක්ෂණයක් පාසා වෙනස් වෙමින් නැසී යයි.
අනාත්ම (පාලනය කළ නොහැකි බව): “මගේය, මම වේ, මගේ ආත්මය වේ” කියා ස්ථිරව අල්ලා ගැනීමට, වෙනස් නොවී පවත්වා ගැනීමට හෝ අපගේ අණසකට යටත් කර ගැනීමට කිසිවක් නොමැති බවයි.
දුක්ඛ (පීඩාකාරී බව): අනිත්ය වූ දේවල් ස්ථිර යැයි සිතා අල්ලා ගැනීම නිසාත්, ඒවා අපගේ කැමැත්ත පරිදි පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වීම නිසාත් සිතට හා කයට ඇති වන නොසෑහීම සහ පීඩාවයි.
ගණිතමය අර්ථයෙන් ප්රතිලෝමව සමානුපාතික වීම යනු එක් සංකල්පයක හෝ සංඛ්යාවක අගය වැඩි වන විට, ඊට සාපේක්ෂව අනෙක් සංකල්පයේ අගය අඩු වීමයි. මෙහිදී සංස්කාරයන් පිළිබඳ විදර්ශනාත්මක අවබෝධය නැතහොත් ප්රඥාව වැඩි වීමට සාපේක්ෂව, සත්ත්වයා තුළ හටගන්නා මානසික හා සංසාරික දුක අඩුවීම සිදු වේ.
සංස්කාර යනු මොනවාද?
හේතූන් එකතු වීමෙන් හෝ ප්රත්යයන්ගෙන් හටගන්නා සියලුම භෞතික (රූප) සහ මානසික (නාම) ධර්මයන් සංස්කාර නම් වේ. අපගේ ශරීරය, බාහිර වස්තූන්, පුද්ගලයන්, පරිසරය මෙන්ම අපගේ සිතුවිලි, හැඟීම්, වේදනා සහ සංඥාවන් පවා සංස්කාර ගණයට අයත් වේ. මේවා කිසිවක් ස්ථිරව පවතින්නේ නැත. ක්ෂණයක් පාසා උපදිමින් නිරුද්ධ වන අනිත්ය ස්වභාවයක් මේ සෑම සංස්කාරයකම පවතී.
අවිද්යාව සහ දුකෙහි වර්ධනය
අවිද්යාවෙන් පෙළෙන සාමාන්ය ලෝකයා තුළ මෙම සංස්කාරයන්හි අනිත්ය සහ අනාත්ම බව පිළිබඳ අවබෝධය ඉතා පහළ මට්ටමක පවතී. එම නිසා, වෙනස් වන සුළු නාම-රූප ධර්මයන් “ස්ථිරයි, මගේයි, මමයි” යනුවෙන් අල්ලා ගැනීමටත් (උපාදානය), ඒවා තමන්ගේ පාලනය යටතේ තබා ගැනීමටත් තණ්හාවෙන් උත්සාහ කරයි. නමුත් ස්වාභාවිකවම වෙනස් වන සුළු සංස්කාරයන්, පුද්ගලයාගේ කැමැත්තට පිටින් වෙනස් වන විට, විනාශ වන විට හෝ වෙන් වන විට, සිත තුළ දැඩි පසුතැවීමක්, අසහනයක් සහ මානසික බිඳවැටීමක් ඇති වේ. එනම් අවබෝධය අඩු වන තරමටම සත්ත්වයා විඳින දුක ප්රමාණයෙන් සහ තීව්රතාවයෙන් වැඩි වේ.
ප්රඥාවේ වර්ධනය සහ දුකෙන් මිදීම
සංස්කාරයන්හි යථාර්ථය වටහා ගන්නා විට මෙම තත්ත්වය වෙනස් වේ. යම් කෙනෙකු තුළ සංස්කාරයන් අනිත්ය (වෙනස් වන සුළු) බවත්, අනාත්ම (තමන්ගේ පාලනයට යටත් නැති, ස්ථිර ආත්මයක් නැති) බවත් පිළිබඳ නුවණ වැඩෙන විට, ඔහු එම සංස්කාරයන් කෙරෙහි පවතින ඇලීම සහ අල්ලාගැනීම (තණ්හාව සහ උපාදානය) ලිහිල් කිරීමට පටන් ගනී. ලෙඩ රෝග, වයසට යාම, මරණය හෝ ලෞකික අහිමිවීම් හමුවේ “මෙය සංස්කාරයන්ගේ ස්වාභාවයයි” යන ප්රඥාව පෙරදැරිව ක්රියා කිරීමට ඔහුට හැකි වේ. එවිට සිත කම්පා නොවන අතර, හටගන්නා දුකෙහි ප්රමාණය ක්රමයෙන් අඩු වේ.
යම් මොහොතක උතුම් අර්හත් ඵලයට පත්වීමෙන් සංස්කාරයන්හි අනිත්ය සහ අනාත්ම බව පිළිබඳ සම්පූර්ණ අවබෝධය ලැබේ ද, එවිට අවිද්යාව සහ තණ්හාව සහමුලින්ම ක්ෂය වන බැවින් දුක්ඛය හටගැනීම ශූන්ය (0) බවට පත් වේ. එනම් සංස්කාරයන්හි අනිත්ය හා අනාත්ම බව පිළිබඳ ප්රඥාව උපරිම වන විට, සංසාරික දුක සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වී යයි.
නිගමනය
සංක්ෂේපයෙන් දක්වන්නේ නම්, සංස්කාරයන්ගේ සැබෑ තත්ත්වය, එනම් ඒවායේ අනිත්ය හා අනාත්ම බව පිළිබඳ අවබෝධය ප්රබල වන තරමටම, දුක දුරු වේ. එබැවින් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්ය හා අනාත්ම බව අවබෝධ වීම, දුක්ඛය හටගැනීමට ප්රතිලෝමව සමානුපාතික වේ යන සබඳතාව නිවැරදිව වේ.
