“මානසික දුක” හෙවත් “සිතේ ඇතිවන අමිහිරි ස්වභාවය” හෙවත් “දෝමනස්ස” යන්න බෞද්ධ මනෝවිද්යාව සහ අභිධර්මය තුළ ඉතා ගැඹුරින් විග්රහ කරන වචනයකි.
මෙය ප්රධාන කරුණු කිහිපයක් ඔස්සේ අපට මෙසේ වටහා ගත හැකිය:
- පද අර්ථය
“දු” (නරක/අමිහිරි) සහ “මනස්” (සිත) යන වචන එකතු වීමෙන් “දෝමනස්ස” යන්න නිර්මාණය වී ඇත. එනම්, මනසෙහි හටගන්නා පීඩාකාරී බව මෙයින් අදහස් වේ. - වේදනා ස්වභාවය
වේදනාව ප්රධාන කොටස් කිහිපයකට බෙදෙන අතර, දෝමනස්සය අයිති වන්නේ මානසික අකුසල වේදනාවට වේ.
- කායික දුක: “දුක්ඛ වේදනාව” ලෙස හඳුන්වයි.
- මානසික දුක: “දෝමනස්ස වේදනාව” ලෙස හඳුන්වයි.
- ප්රධාන ලක්ෂණ
දෝමනස්සය ඇති වූ විට සිතේ ස්වභාවය කෙබඳුද යන්න පහත වගුවෙන් පැහැදිලි කරගත හැකිය:
- ප්රායෝගික උදාහරණ
සිතේ හටගන්නා පහත දැක්වෙන සෑම අවස්ථාවක්ම දෝමනස්සයට අයත් වේ:
- කනගාටුව සහ ශෝකය.
- බිය සහ තැතිගැන්ම.
- කේන්තිය හෝ අමනාපය.
- ඊර්ෂ්යාව සහ පසුතැවිල්ල.
සටහන: දෝමනස්සය ඇති වන්නේ අකුසල් සිත් සමඟ පමණි. එබැවින් යමෙකු තුළ දෝමනස්සයක් පවතී නම්, එම මොහොතේ ඔහුගේ සිත අකුසලයක නිරත වන බව ධර්මයේ ඉගැන්වේ.
මානසික දුක නැති කර ගන්නේ කෙසේද?
මානසික හෙවත් දෝමනස්සය පාලනය කර ගැනීම සහ නැති කර ගැනීම සඳහා බෞද්ධ මනෝවිද්යාව තුළ මෙන්ම ප්රායෝගිකව අනුගමනය කළ හැකි ක්රමවේද කිහිපයක් තිබේ. දෝමනස්සය සැමවිටම හටගන්නේ “පටිඝය” (නුරුස්නා ගතිය/අකමැත්ත) මුල් කරගෙන බැවින්, එය ජය ගැනීමට නම් එම මූලය හඳුනාගත යුතුය.
ඒ සඳහා ගත හැකි පියවර කිහිපයක්:
- යෝනිසෝ මනසිකාරය (නිවැරදිව සිතීම)
*. දෝමනස්සය ඇතිවන අවස්ථාවකදී එම අරමුණ දෙස බලන කෝණය වෙනස් කිරීම මෙහිදී සිදු කෙරේ.
*. සිදුවූ දෙය දෙස අසතුටින් බැලීම වෙනුවට, “මෙය ලෝක ස්වභාවයයි”, “මෙය මගේ පාලනයෙන් බැහැර දෙයකි” ලෙස උපේක්ෂාවෙන් සිතීමට පුරුදු වීම. - මෛත්රී භාවනාව (Metta Meditation)
*. දෝමනස්සයේ සඟයෙකු වන්නේ පටිඝය (ද්වේෂය) යි. ද්වේෂය නැති කිරීමට ඇති ප්රබලම ඖෂධය මෛත්රියයි.
*. තමාට සහ අන් අයට මෛත්රී කිරීම තුළින් සිතේ ඇතිවන රළු සහ පීඩාකාරී ස්වභාවය ක්රමයෙන් පහව යයි. - සති සම්පජඤ්ඤය (සිහිය පිහිටුවා ගැනීම)
*. දෝමනස්සයක් ඇති වූ සැනින් “දැන් මගේ සිතේ පීඩාකාරී සිතුවිල්ලක් පවතිනවා” යනුවෙන් ඒ පිළිබඳ අවධානයෙන් සිටීම (Bare awareness).
*. සිතුවිල්ල සමඟ ගැටෙන්නේ නැතිව, එය දෙස සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස බැලූ විට එම සිතුවිල්ලේ වේගය අඩු වී එය නිරුද්ධ වී යයි. - අනිත්යය මෙනෙහි කිරීම
*. “මෙම මානසික වේදනාව සදාකාලික නැත, මෙය ඇති වූවා සේම ස්වල්ප වෙලාවකින් නැති වී යනු ඇත” යන අවබෝධය ඇති කර ගැනීම. සියල්ල වෙනස් වන සුළු බව වටහා ගැනීමෙන් දෝමනස්සය තදින් අල්ලාගෙන සිටීම අත්හැරේ. - ප්රායෝගික ක්රියාකාරකම්
*. සිත දෝමනස්සයෙන් පිරී ඇති විට සිත වෙනත් කුසල අරමුණකට යොමු කිරීම වැදගත් වේ:
*. ආශ්වාස ප්රාශ්වාසය දෙස බැලීම: සිතේ වේගය පාලනය කිරීමට උපකාරී වේ.
*. දන් දීම හෝ අන් අයට උපකාර කිරීම: එවැනි ක්රියාවන් මගින් සිතට සතුටක් (සෝමනස්සයක්) ලැබෙන අතර එය දෝමනස්සය දුරු කරයි.
ධර්ම ශ්රවණය හෝ පොතක් කියවීම: සිතට පීඩා දෙන අරමුණෙන් සිත ඉවත් කර ගැනීමට මෙය මග පාදයි.
කෙටි සාරාංශය: දෝමනස්සය නැති කිරීමට නම්, එම අමිහිරි හැඟීම සමඟ පොරබැදීම (Fighting) හෝ එය යටපත් කිරීම (Suppression) වෙනුවට, එය අවබෝධයෙන් යුතුව දෙස බැලීම (Observation) සහ මෛත්රිය පුහුණු කිරීම වඩාත් සාර්ථක වේ.
